Anadolu'da Selçuklu Çağı cami ve mescit mimarisi (Plan-mimari-süsleme)
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Sanat Tarihi, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2017
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MUHAMMET ARSLAN
Danışman: Hüseyin Yurttaş
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Türklerin 1071 yılında Malazgirt Zaferi ile sonuçlanan başarısı üzerine Anadolu toprakları bu savaşa katılan Beylere ve Komutanlara ikta olarak hediye edilmiştir. Bunun üzerine Anadolu coğrafyasında Ahlatşahlar (Sökmenliler), Artuklular, Çaka, Çubukoğulları, Dânişmendliler, Dilmaçoğulları, İnaloğulları (Nisânoğulları), Mengücekliler ve Saltuklular gibi Beylikler kurulmuştur. Bu Beylerden biri de hiç şüphesiz Süleyman Şah olmuştur. Malazgirt Savaşı'nda gösterdiği büyük yararlılıklar O'nu Anadolu topraklarında söz sahibi yapmıştır. Böylelikle 1071 yılından 1308 yılına kadar geçen toplam 237 yıllık sürede Anadolu'da Türk varlığı başlamıştır. Bir başka deyişle çeşitli soyadlarıyla Orta Asya bozkırlarında başlayan serüven zaman içinde İslâmla şereflenmiş ve Selçuklu namıyla İran, Irak ve Suriye'den Anadolu coğrafyasına taşınmıştır. Bu tarihi, siyasal, sosyal, kültürel ve ticari serüven 21. yüzyılda halen daha Anadolu'da Türkiye Cumhuriyeti Devleti ile devam etmektedir. Zaman zaman kendi aralarında, bazı zaman ise özellikle Bizans ile geçen savaşlı yıllardan sonra Anadolu Selçukluları en verimli çağını 13. yüzyılda geçirmiştir. Siyasi başarılar bu dönemde elde edilmiş, topraklar genişletilmiş, ekonomi güçlendirilerek halkın yaşam kalitesi artırılmış, fen ve edebiyat alanlarında deha isimler yetiştirilmiş, mimari alanda atılımlar yapılmıştır. Ancak 13. yüzyıl ortalarında kaybedilen bir savaş bu gelişmeye dur demiş ve Moğolların Anadolu topraklarındaki istilâsına sebep olmuştur. Yüzyılın sonu tamamen hüsranla geçmiş, 14. yüzyıl başlarında 1308 yılında ise devlet yönetimi tamamen iflas etmiştir. Böylece Anadolu'da artık resmen İlhanlı hâkimiyeti başlamıştır. Yukarıda kısaca anlatılmaya çalışılan Selçuklu öncesi Birinci Dönem Anadolu Beylikleri olarak nitelendirdiğimiz dönem ile Selçuklu Devleti tarafından yaptırılan dini ibadet alanları tezin ana çalışma konusunu oluşturmuştur. İbadet alanlarının en önemlilerini camiler ve daha sonra mescitler meydana getirmiştir. Bunlara diğer yapı türleri olan medrese, kervansaray, zaviye (tekke), hanikâh, köşk ve tersanelerdeki mescitlerde ilave edildiğinde 1071-1308 yılları arasında namaz kılınan her yer çalışma kapsamına dâhil olmuştur. Bu çalışma ile söz konusu cami ve mescitlerin mevcut durumları tespit edilmiş, plan-mimari-süsleme açısından detaylı olarak incelenmiş ve Türk-İslâm mimarisindeki yerleri tespit edilmeye çalışmıştır. Kendilerinden önceki mimari gelişimden aldığı etkiler ile kendilerinden sonrakileri etkileme süreçleri değerlendirilmiştir. Çalışmanın tüm verileri çağdaş kaynaklar, arşiv belgeleri, fotoğraf ve çizimlerle desteklenmiştir. Anahtar Kelimeler: Anadolu, Selçuklu, Cami, Mescit, Medrese, Kervansaray, Plan, Mimari, Süsleme.