Erzurum'daki Osmanlı Dönemi Hamamlarının Plan Tipolojisi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, -, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ELİF POLAT TOPCU
Danışman: Fatma Zehra Çakıcı
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: Bu tez çalışmasının temel amacı, Erzurum şehir merkezinde yer alan tescilli Osmanlı dönemi hamamlarının tipolojik özelliklerinin tespit edilmesidir. Bu amaç doğrultusunda incelenmek üzere seçilen hamam yapıları, plan özellikleri, sıcaklık tipleri, işlevleri, malzeme özellikleri, giriş ve aydınlatma unsurları, çatı ve üst örtüsü olmak üzere 6 ana başlık altında incelenerek tipolojik analizi yapılmıştır. Yöntem: Literatür taraması, arşiv araştırmaları, saha çalışması, tipolojik analiz ve karşılaştırmalı analiz metotlarının bir arada kullanıldığı karma yöntemli bu tez çalışmasında, öncelikle ayrıntılı literatür taraması ve arşiv araştırmaları yapılmıştır. Bu bağlamda, Osmanlı dönemi hamam mimarisi, Anadolu hamamlarının özellikleri ve Erzurum'daki Osmanlı dönemi hamamları üzerine yayımlanmış kitaplar, makaleler, bildiriler ve lisansüstü tezler incelenmiştir. Literatür ve arşiv araştırmaları sonucunda çalışmanın ana materyali olarak belirlenen ve Erzurum şehir merkezinde bulunan 14 adet tescilli Osmanlı hamamı ile ilgili saha çalışmaları yapılarak yapılar yerinde incelenmiştir. Bu hamamların mimari özellikleri incelenerek tipolojik özellikleri ortaya konulmuştur. Elde edilen bulgularla hamamlar öncelikle kendi aralarında daha sonra Anadolu ve İstanbul'daki örnekleri ile karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Bulgular: Erzurum'daki Osmanlı dönemi hamamlarının yapı kartları hazırlanmış ve mimari özellikleri belirlenen 6 başlık kapsamında ayrıntılı olarak analiz edilmiştir. Yapılan tipolojik analiz çalışması sonucunda Erzurum'daki Osmanlı dönemi hamam yapılarının büyük ölçüde klasik Osmanlı hamamlarının plan şemalarını sürdürdüğü belirlenmiştir. Hamamlar, sıcaklık mekânı plan tipolojisine göre altı farklı tipe ayrılmış ve incelenen hamamların büyük bir bölümünün tek fonksiyonlu olarak inşa edildiği tespit edilmiştir. Osmanlı hamam mimarisinde yapının genel kütlesine hâkim olan soyunmalık bölümü, genellikle kare ya da kareye yakın dikdörtgen planlı olarak tasarlanmıştır. Erzurum hamamlarında da bu bölüm hem plan hem de mekânsal hâkimiyet açısından belirleyici bir unsur niteliğindedir. Sonuç: Erzurum'daki Osmanlı dönemi hamamları, hem klasik Osmanlı geleneğini yansıtmakta hem de yerel özgünlükler taşımaktadır. Hamam tipolojileri temel olarak sıcaklık mekânının plan içindeki konumuna ve düzenine göre belirlenmektedir. Bu kapsamda hamamlar, haçvari, yıldızvari, kare sıcaklık etrafında halvetli, çok kubbeli, çift halvetli ve eş odalı olmak üzere altı ana tipe ayrılmaktadır. Bu tipler, mekânsal organizasyon, örtü sistemi ve kullanım biçimi açısından farklılık gösterirken, hamam mimarisinin işlevsel bütünlüğünü koruyan ortak bir plan anlayışını yansıtmaktadır. Anahtar Kelimeler; Erzurum, hamam, Osmanlı hamamları, plan tipolojisi, tipolojik analiz