N-Nitrosodimethylamine (NDMA)'nın Zebra Balığında Nörotoksik Etkileri: Transkriptomik, Metabolomik ve Davranışsal Analizler ile Nesiller Arası Aktarım

TÜBİTAK Projesi, 1001 - Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projelerini Destekleme Programı, 2025 - 2028

Proje Türü: TÜBİTAK Projesi
Destek Programı: 1001 - Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projelerini Destekleme Programı
Başlama Tarihi: Kasım 2025
Bitiş Tarihi: Mayıs 2028

Proje Özeti

N-Nitrosodimetilamin (NDMA), yeni keşfedilen azot içeren dezenfeksiyon yan ürünlerinden biridir ve güçlü bir kanserojen olarak bilinmektedir. Kloraminasyon süreci sırasında suya karışabilen NDMA, içme sularında, ilaçlarda, gıdalarda ve kozmetik ürünlerde düşük seviyelerde tespit edilebilmektedir. Potansiyel olarak sitotoksik, genotoksik ve kanserojen özellikleri nedeniyle, NDMA'nın insan sağlığı üzerindeki etkileri büyük önem taşımaktadır. Yüksek dozlarda memelilerde gelişimsel toksisiteye ve kardiyovasküler malformasyonlara neden olduğu bilinmesine rağmen, NDMA’nın nörotoksik etkileri ve davranışsal süreçler üzerindeki mekanizmaları yeterince aydınlatılmamıştır. Bu çalışmada, NDMA’nın sirkadiyen saat ve anksiyete üzerindeki etkileri transkriptomik, metabolomik ve davranışsal yaklaşımlar kullanılarak araştırılacaktır.

Çalışmada yetişkin zebra balıkları, 96 saat boyunca 2 µg/L, 10 µg/L ve 50 µg/L NDMA'ya maruz bırakılacaktır. Maruziyetin ardından, balıkların anksiyete benzeri davranışları Yeni Tank Dalış Testi ile, uyku/uyanıklık döngüsü ise Sirkadiyen Ritim Testi ile değerlendirilecektir. NDMA'nın neden olabileceği doku hasarını belirlemek amacıyla hem ebeveyn balıkların hem de yeni nesil yavruların beyin dokularında patolojik analizler gerçekleştirilecektir. NDMA’nın sucul bir model organizma olan zebra balığındaki doku bazlı metabolik yolaklar üzerindeki etkileri incelenerek, ebeveyn balıkların beyin dokusunda ve yeni nesil yavrularda detaylı metabolomik analizler yapılacaktır. Ayrıca, NDMA'ya maruz kalan zebra balıklarında gen ekspresyon değişikliklerini belirlemek amacıyla transkriptomik analizler gerçekleştirilecektir. Sirkadiyen ritim ve anksiyete ile ilişkili genlerin (Clock, Bmal1, Per2, Cry1, Gnat2, 5Ht4, Crhr2, Bdnf) ekspresyon seviyeleri Gerçek Zamanlı PCR (Real Time PCR) yöntemiyle doğrulanacaktır. NDMA’nın dopamin ve serotonin hormonları üzerindeki etkisini değerlendirmek için ise Yüksek Performanslı Sıvı Kromatografisi (HPLC) kullanılarak ölçümler yapılacaktır.

NDMA'nın yetişkin balıklardaki etkilerine ek olarak, bu etkinin yeni nesil yavrular üzerindeki morfolojik, fizyolojik ve davranışsal süreçlerde nasıl değişiklikler yarattığı da araştırılacaktır. Sirkadiyen sistemin bozulması ve anksiyete, yaşam kalitesinde düşüşe ve intihar riskinde artışa yol açarak önemli bir sosyo-ekonomik yük oluşturmaktadır. Bu çalışmayla, NDMA’nın sirkadiyen sistem üzerine olası etkileri transkriptomik, metabolomik ve davranışsal yaklaşımlar kullanılarak değerlendirilecek ve literatüre önemli katkılar sağlanacaktır. Elde edilen bulguların, ileride yapılacak araştırmalar için temel oluşturacağı düşünülmektedir.