Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Arap Dili ve Edebiyatı, Türkiye
Tez Danışmanı: Nevzat Hafis Yanık
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Desteklendiği Program: Diğer
Özet:
Türkler ve Araplar tarih boyunca coğrafî,
jeopolitik, dinî ve stratejik etkenlerin şekillendirdiği ikili ilişkiler ve
kültürel bağlar kurmuşlardır. İki millet arasındaki kadîm maziden beslenen bu
münâsebetler Arap tarih kaynaklarında Türkler özelinde hatırı sayılır bir yekûn
oluşturmuştur. Tarih yazıcılığında Arapların Türklerden önde olmaları Türk
tarihinin İslâmiyet öncesi ve sonrası devreleri için ilgili eserleri önemli bir
noktaya konumlandırmıştır.
İslâm tarihi kaynakları olarak nitelenen söz
konusu eserler telif edildikleri dönemin Araplarına dâir bilgiler sunmakla kalmamış
aynı zamanda Müslüman yahut gayri müslim Arapların ilişki içerisinde oldukları
diğer milletler hakkında da çeşitli malumâtlar vermiştir. İçeriklerini ele
aldıkları dönemlerle ilgili yazılmış şiirlerden iktibaslar yaparak zenginleştiren
Arap-İslâm kaynakları, tarih yazıcılığı ve üslup konusunda benimsedikleri
usulleri sebebiyle Türklerin tarihi hakkında önemli bilgileri ve edebî
vesikaları içeren müracaat kaynakları olma niteliğini kazanmıştır.
Bahse konu kaynaklar mihverinde
şekillendirilen bu çalışma dört bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde, Arap
kaynaklarına göre Türkler konusu işlenmiştir. Kadîm Arapça sözlüklerdeki Türk
maddesi karşılığında yapılan açıklamalarda yer alan bilgiler, tarihî ve dinî kaynaklara
yapılan atıflar müstakil başlıklar altında incelenmiş ve Türk isminin kökeni, Türklerin
tarihî durumları hakkında aktarılan rivâyete dayalı bilgiler, kadîm kaynaklar
bağlamında yorumlanmaya çalışılmıştır. İkinci bölümde, milattan önce Yemen
dolaylarında hüküm sürmüş, safkan Arap soyu olarak nitelenen Kahtanîlere nispet
edilen Himyerî hükümdarlığı devrinden başlayarak Câhiliye, Sadru’l-İslâm ve Hulefâ-i
Râşidîn dönemlerinin sonuna kadar devam eden süreç tarihî ve edebî kaynaklarda
yer alan, Türklerin Arap müteârifesindeki konumu hakkında yorum yapmaya imkân
sağlar nitelikteki bilgiler ekseninde işlenmiştir. Bahse konu dönemlerin
edebiyatlarında şiir özelinde Türklüğün izleri sürülmüş ve tespiti yapılan bazı
örnekler ilgili bölümde sunulmuştur.
Üçüncü
bölümde, Emevî asrının sonuna kadar devam eden zaman diliminde Türkler ve
Araplar arasında gerçekleşen temaslar, Mâverâunnehir bölgesinde yer alan Türk
yurtlarına düzenlenmiş fetih harekâtı çerçevesinde ele alınmıştır. Türklerle
yoğun temâs içerisinde bulundukları Emevî hilâfeti döneminde Arapların gözünde oluşmaya
başlayan Türk imajına dair izlenimleri yansıtan, tarih kaynaklarından iktibas
edilmiş bilgiler ve dönem şairlerinin şiirlerinden konuya örnek teşkil eden
bazı beyitler ilgili bölümde verilmiştir. Dördüncü bölümde, Abbâsî hilâfetinde Türklerin,
siyâsî, sosyal ve edebî alanlardaki durumları işlenmiştir. Abbâsî devletinin yönetim
kadrolarında önemli yerler edinen Türkler hakkında Arap-İslâm kaynaklarına
kaydedilen rivâyetlere dayalı bilgilerin kronolojik bir akış içerisinde
sunulması amaçlanmıştır. Dönem şairlerinin Türkler hakkında kaleme aldığı şiirlerinden
örnek bazı beyitlerin tarihî kişiliklerin ve olayların işlendiği bölümlerde sunulmasıyla
çalışmanın içeriği zenginleştirilmeye çalışılmıştır.
Anahtar Kelimeler: Arap Kaynaklarına Göre Türkler, Tarihî Rivâyetler, Şiir,
Câhiliye, Emevî, Abbâsî Dönemleri.