DOĞU KARADENİZ BÖLGESİ DOKUMALARI

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Sanat Tarihi, Türkiye

Tez Danışmanı: Yurttaş, H.

Tezin Onay Tarihi: 2020

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

Özet: Dokumacılık, insanlığın var oluşundan itibaren görülmeye başlanmış olup, zamanla kompozisyon, renk ve üzerindeki motifleriyle üretildiği bölgenin coğrafik özelliklerini, flora ve faunasını, iklim şartlarını, inanç, örf, adet ve geleneklerini, geçmişte yaşanmış kültürlerin izlerini taşıyarak günümüze aktaran ürünler olarak sanat değeri taşımıştır. İlk dokumaların Orta Asya’da kullanıldığı, Türklerin yaşadığı bu bölgede yapılan kazı ve araştırmalar sonucunda kurganlardan ortaya çıkarılan ürünlerden anlaşılmaktadır. Türk topluluklarının daha sonrada bölgeden batıya doğru göç ederek gittikleri yerlere dokuma kültürlerini taşıdıkları bir gerçektir. Türkler, Anadolu topraklarına geldiklerinde burada yaşayan toplumların kültürleriyle karşılaştıkları ve etkileşim sonucu dokumacılık alanında da renk, teknik ve kompozisyon açısından bir zenginliğin olduğu düşünülmektedir.

Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Oğuzların bir kolu Üçoklardan Çepnilerin buraya gelip yerleştikleri görülmektedir. Çepni kültürü, bölgedeki Artvin, Bayburt, Giresun, Gümüşhane, Rize ve Trabzon’a gerçekleştirilen saha çalışmaları sonucunda tespit edilen dokuma örnekleri arasındaki benzerliklerden anlaşılmaktadır. Düz dokumalarda görülen teknik, malzeme, renk ve motifler açısından bazı isim değişiklikleri olmasına rağmen benzerlik söz konusudur. Kumaş dokumalarda da kullanılan iplik, tezgâh (kamçılı), araç ve gereçler, dokuma tekniğinde adeta bir üslup birliğinin olduğu söylenebilir. Halı ve düz dokumalarda genellikle bitkisel boyalarla boyanan yün ipliği kullanılmıştır. Düz dokumalarda yün ipliğinin dışında keçi kılı, kumaş dokumalarda ise pamuk, kenevir ve az miktarda ipeğin kullanıldığı görülmektedir.

Doğu Karadeniz Bölgesi’nde, baharın gelmesiyle birlikte bölge halkının yaylaya çıkma geleneği hala devam etmekte ve yaptıkları dokumalar da yaşamlarında kullandıkları en önemli eşyalar arasında yer almaktadır. Dokumaların insan yaşamında önemli ihtiyaçlardan biri olması nedeniyle, kadınlar tezgâhlarını gittikleri yere götürmüş ve boş kaldıkları zamanlarında ihtiyaçları olan halı, kilim, heybe, çuval, çul, beşik örtüsü, peştamal, cecim, dastar, kolan gibi ürünleri dokumuş, ihtiyaç fazlası ürünleri de satarak geçimlerini devam ettirmek için kazanca dönüştürmüşlerdir. Saha çalışmalarında tespit edilen dokuma ürünlerini seccade, yolluk, yer yaygısı, duvar sergisi, divan yaygısı ve yastıklar, heybe ve çanta, çuval, ip, çul, cecim, beşik örtüsü, peştamal, peşkir, ehram ve omuz şalı oluşturmaktadır. İhtiyaçtan doğan bu dokumalar zamanla dokuma teknikleri, doğal boyalı iplikleri ve Orta Asya’dan günümüze gelen kültürün vesikaları olan motifleriyle sanat niteliği kazanmıştır. Bölgede yapılan saha çalışmalarında, günümüzde az olmakla birlikte dokumacılığın devam ettiği görülmektedir.

Dokumalarda madalyonlu (göbekli), motiflerin diyagonal yerleştiği (sonsuzluk prensibi), mihraplı, zeminin yatay ve dikey bantlara ayrılmasıyla oluşturulan, simetrik, tasvirli (nesneli), ve yazılar olmak üzere zengin bir kompozisyon düzenlemesi yer almaktadır. Bölgede yapılan araştırmalar sonucu tespit edilen dokumalarda kullanılan motifleri ise geometrik, bitkisel, figürlü (insan / hayvan), sembolik motifler ile yazı ve tasvir (nesne / resim)ler oluşturmaktadır. Dokumalarda bulunan motifler ve düzenlenen kompozisyon şemaları Orta Asya’dan günümüze kadar süregelen kültür ve Anadolu’nun diğer bölgelerinde de kullanılmaya devam eden motif ve kompozisyonlarla benzer olup, bu geleneğin devamlılığını göstermesi açısından önemlidir.