Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, İslam Tarihi Ve Sanatları, Türkiye
Tez Danışmanı: İsmail Altun
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Medeniyetlerin gelişiminde doğal çevrenin, özellikle su kaynaklarının sunduğu imkânların belirleyici rolü, tarihsel süreçteki insan-doğa ilişkisini anlamada temel bir yaklaşım sunmaktadır. İlgili durum Dicle-Fırat nehir ve kanallarının sunduğu taşımacılık imkânı için de geçerlidir. Buradan hareketle çalışmamız, Abbâsîler dönemi (132-334/750- 945) Dicle-Fırat nehir ve kanal taşımacılığını, coğrafya ve medeniyet etkileşimi bağlamında çeşitli boyutlarıyla ele almaktadır. Giriş bölümünde nehirlerin sahip olduğu karmaşık ağın çerçevesinin sunulabilmesi adına ilk olarak nehir ve kanallarının coğrafî yapısı ele alınmıştır. Akabinde antik dönemden Abbâsîlere kadar Dicle-Fırat nehir ve kanal taşımacılığının serencamı genel hatlarıyla kaydedilerek tarihsel bir zemin oluşturulmuştur. Birinci bölümde araştırmamızın asıl odak noktasına temel teşkil edecek şekilde Abbâsîler dönemi gemi sanatı ve Dicle-Fırat nehir ve kanallarındaki taşımacılığın gelişim seyri üzerinde durulmuştur. İlgili bağlamda gemi yapı, taşımacılığın seyri için Abbâsîlerin yaptığı düzenlemeler ve taşımacılığı etkileyen çeşitli faktörler işlenmiştir. İkinci bölümde iktisadî hayatta taşımacılık faaliyetleri ele alınırken ön plana çıkan merkezler ve taşımacılığın hem bölgesel hem de uluslararası ticaret açısında konumu odağa alınmıştır. Üçüncü bölümde siyasî, askerî ve sosyal alanda nehir ve kanal taşımacılığı üzerinde durulmuştur. Netice itibariyle Dicle-Fırat nehir ve kanal taşımacılığının kesintisiz seyri için Abbâsîler döneminde önlemlerin alındığı ve taşımacılığı aksatan beşerî ve coğrafî faktörlerin olduğu gözler önüne serilmiştir. İktisadî açıdan nehir yollarının bölgesel ticaretin ana aktörü, uluslararası ticaretin ise kritik parçası konumunda olduğu görülmüştür. Bu şekilde Abbâsî devletinin iktisadî altyapısı için nehir taşımacılığının kritik rolü ortaya konmuştur. Siyasî ve askerî faaliyetlerde ise nehir ve kanal taşımacılığının efektif kullanılabilmesi adına ihtiyaç duyulan gerekliliklerin yanı sıra bölgesel tecrübe ve çevresel faktörlerin cephelerdeki belirleyici rolü de takip edilmiştir. Sosyal alanda ise toplumun nehirlerle taşımacılık özelinde kurduğu ilişkininin boyutlarının çeşitliliği görülmüştür. Sonuç olarak Dicle-Fırat nehir ve kanal taşımacılığının Abbâsî iktisadî, siyasî ve sosyal tarihinin göz ardı edilemez bir parçası olduğu ortaya konmuştur