MİMARLIKTA ANLAMIN KODLARI: DİNİ YAPILAR İÇİN GÖSTERGEBİLİMSEL BİR OKUMA MODELİ

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Dicle Üniversitesi, mimarlık, mimarlik, Türkiye

Tez Danışmanı: Prof. Dr. İclal Aluçlu

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

Bu çalışma, farklı dönemleri ve mimari yaklaşımları temsil eden Süleymaniye Camii, Sultan Ahmet Camii, Şakirin Camii, Sancaklar Camii ve Yeşil Vadi Camii üzerinden mimari mekânda anlam üretim süreçlerini göstergebilimsel bir çerçevede incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada, dini yapıların yalnızca işlevsel ve fiziksel özellikleriyle değil, aynı zamanda biçimsel, mekânsal, kültürel ve simgesel bileşenleri aracılığıyla anlam üreten mimari yapılar olduğu kabul edilmiştir. Bu anlayış doğrultusunda, dini yapıların taşıdığı anlam katmanlarının sistematik biçimde çözümlenebilmesine yönelik göstergebilimsel bir okuma modeli geliştirilmiştir. Araştırmanın kuramsal çerçevesi, göstergebilimin temel yaklaşımlarına dayanmaktadır. Ferdinand de Saussure’ün gösteren–gösterilen ilişkisi, Charles Sanders Peirce’ün ikon–imge–sembol sınıflandırması, Roland Barthes’ın düz anlam ve yan anlam kavramları ile Umberto Eco’nun mimarlığı bir iletişim sistemi olarak ele alan yaklaşımı araştırmanın kuramsal temelini oluşturmaktadır. Bu kuramsal altyapı, geliştirilen analiz modelinin oluşturulmasında belirleyici olmuştur. Çalışmada seçilen beş cami yapısı, göstergebilimsel analiz yöntemi kullanılarak çok katmanlı bir okuma sürecine tabi tutulmuştur. Sistematik ve karşılaştırılabilir bir değerlendirme gerçekleştirebilmek amacıyla biçimsel, mekânsal, yapısal, ışık ve atmosfer, sembolik, kültürel-tarihsel, topografik ve anlamsal göstergelerden oluşan sekiz kategorili bir analiz modeli geliştirilmiştir. Her bir kategori, mimari mekânın farklı bir anlam katmanını temsil etmekte; bu katmanların birlikte değerlendirilmesi ise yapının bütüncül anlam yapısını ortaya koymaktadır. Analiz sürecinde her bir cami, belirlenen kategoriler doğrultusunda ayrıntılı olarak incelenmiş; elde edilen bulgular tablo sistematiği içerisinde düzenlenerek hem yapıların kendi içindeki anlam örgüsü hem de farklı camiler arasındaki benzerlik ve farklılıklar karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Araştırma bulguları, cami mimarisinde anlam üretiminin tek bir mimari öğeye bağlı olmadığını; aksine biçimsel, mekânsal, kültürel ve simgesel göstergelerin etkileşimiyle oluşan çok katmanlı bir süreç olduğunu göstermektedir. Geliştirilen göstergebilimsel okuma modeli, dini yapıların anlam katmanlarını sistematik biçimde ortaya koyarak mimari mekânın bütüncül olarak okunmasına olanak sağlamaktadır. Sonuç olarak çalışma, beş farklı cami örneği üzerinden geliştirilen sekiz kategorili göstergebilimsel okuma modeliyle mimari mekânda anlam üretim süreçlerini sistematik biçimde analiz edebilen özgün bir metodolojik çerçeve önermektedir. Araştırma, mimarlıkta göstergebilimsel yaklaşımın uygulanabilirliğini ortaya koymakta ve özellikle dini yapıların anlam katmanlarının çözümlenmesine yönelik kuramsal ve yöntemsel açıdan literatüre katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Göstergebilim, Dini yapılar, Mimari anlam, Mimari kodlar, Göstergebilimsel analiz