para-KİNON METİTLERİN NÜKLEOFİLLER İLE 1,6-KONJUGE KATILMA VE KATILMA-HALKALAŞMA REAKSİYONLARI

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Fen Fakültesi, Kimya, Türkiye

Tez Danışmanı: Nurullah Saraçoğlu

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Özet:

Amaç: Bu tez kapsamında, sentetik açıdan oldukça önemli reaktif bir Michael alıcısı olan para-Kinon Metit (p-KM) türevi bileşiklerin çeşitli nükleofillerle olan tepkimeleri incelenmiştir. Bu tepkimeler sonucunda yeni ve sentetik açıdan önemli bileşiklerin sentezlenmesi hedeflenmiştir.

Yöntem: Elektrofilik karaktere sahip p-KM bileşikleri ile Lewis veya Brønsted asitleri varlığında uygun şartlar belirlenerek p-KM’lerin çeşitli nükleofillerle fonksiyonlandırılması bölge seçici olarak gerçekleştirilmiştir.

Bulgular: p-KM’lerin çeşitli nükleofillerle Lewis veya Brønsted asidi katalizörü varlığında fonksiyonlandırılması için yöntemler geliştirilmiş ve bu yöntemler geniş yelpazedeki substratlara başarı ile uygulanmıştır. İndolin ve türevlerinin para-kinon metitlerle bölge seçici C5–H ve N–H alkilasyonu etkili, basit ve yüksek verimli bir yöntemle, metal içermeyen ılıman koşullarda gerçekleştirilmiştir. Benzer şekilde tetrahidrokinolin ve türevlerinin para-kinon metitlerle C6-konumundan nükleofilik katılma tepkimeleri için yöntem geliştirilmiş ve katılma ürünleri ılıman koşullarda yüksek verimlerle elde edilmiştir. Ayrıca, asetonitril bileşiğinin ve çeşitli nitril türevlerinin çok sayıdaki p-KM türevine Ritter tipi bir mekanizma ile katılması sonucunda yeniden kullanılabilir heterojen bir katalizör varlığında, ılıman şartlarda ve çok yüksek verimlerle çok sayıdaki diarilmetan amid türevi bileşiğin eldesi için yeni bir yöntem geliştirilmiştir. Son olarak çeşitli indolil sübstitüe p-KM türevlerinin yeni [2 + 2] ipso-siklokatılma ve retro-Friedel–Crafts tepkimesi ile iyi verimlerle ılıman şartlar altında iki adet indol halkası içeren bis-indolil p-KM türevlerinin sentezleri gösterilmiştir.

Sonuç: Biyolojik olarak aktif çok çeşitli doğal ürünlerde bulunan yaygın yapısal motiflerden birisi olan p-KM’lerin çeşitli nükleofillerle literatürde örneği olmayan fonksiyonlandırılmaları için yeni stratejiler geliştirilmiş ve başarı ile geniş yelpazedeki substratlara uygulanmıştır.