TÜKETİCİ ELEKTRONİĞİ BAĞLAMINDA YÜKSEK TEKNOLOJİLİ ÜRÜNLERDE ALGILANAN ESKİMENİN YENİDEN KAVRAMSALLAŞTIRILMASI
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, İktisadi Ve İdari Bilimler Fakültesi, Yönetim Bilişim Sistemleri, Türkiye
Tez Danışmanı: Mehmet Cem Bölen
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Teknolojik gelişmelerin hızlandığı ve ürün yaşam döngülerinin kısaldığı günümüz tüketim kültüründe, yüksek teknolojili ürünler teknik ömürleri dolmadan terk edilmekte ve bu durum giderek büyüyen elektronik atık krizini beslemektedir. Alanyazında eskime olgusu çoğunlukla parçalı biçimde ya da yalnızca planlı eskime ekseninde ele alınmış; estetik, ekonomik ve sosyal boyutları yeterince incelenmemiştir. Bu araştırmanın temel amacı, tüketicilerin yüksek teknolojili ürünleri hangi nedenlerle "eskimiş" olarak değerlendirdiğini bütünsel biçimde ölçen; geçerli, güvenilir ve çok boyutlu bir Algılanan Eskime Ölçeği (AEÖ) geliştirmektir. Bu doğrultuda nitel ve nicel verileri birleştiren karma yöntemli bir tasarım benimsenmiştir. Madde havuzu, Strauss ve Corbin yaklaşımına dayalı gömülü teori çerçevesinde oluşturulan nitel keşif aşamasıyla üretilmiş; ardından elde edilen veri setlerine sırasıyla açımlayıcı faktör analizi ve doğrulayıcı faktör analizi uygulanmıştır. Ölçeğin iç tutarlılığı, bileşik güvenirliği ve açıklanan ortalama varyansı hesaplanmış; nomolojik geçerlilik, yapının tüketici yenilikçiliğiyle ilişkisi üzerinden yapısal eşitlik modellemesiyle sınanmış ve ölçeğin akıllı telefon, dizüstü bilgisayar ve tablet gruplarında tutarlı çalışıp çalışmadığı ölçüm değişmezliği testleriyle değerlendirilmiş; konfigural, metrik ve skaler düzeyde ölçüm değişmezliğinin sağlandığı belirlenmiştir. Türkiye'nin yaş ve cinsiyet dağılımına uyumlandırılan tabakalı bir örneklemle (N = 943) yürütülen analizler sonucunda ölçek; teknolojik, fonksiyonel, ekonomik, estetik, psikolojik ve sosyal eskime olmak üzere altı boyut ve 22 maddeden oluşan psikometrik açıdan sağlam bir yapıya ulaşmıştır. Ekolojik ve planlı eskime, incelenen ürün kategorisinde baskın çıkmamıştır. Tüketici yenilikçiliğiyle pozitif yönde anlamlı ilişki, ölçeğin nomolojik geçerliliğini desteklemiştir. Çalışma, dağınık eskime yazınını tek bir bütünsel ölçüm çerçevesinde yeniden kavramsallaştırarak kurama katkı sunmakta; döngüsel ekonomi stratejileri ve sürdürülebilir tüketim politikaları için ölçülebilir bir araç sağlamaktadır.