Türkiye'deki yükseköğretim öğrenme mekanları için performans analiz ve derecelendirme modelinin oluşturulması
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Mimarlık Anabilim Dalı, Türkiye
Tez Danışmanı: Mustafa Özgünler
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Yükseköğretim ekosisteminde pedagojik paradigmanın öğrenci merkezli, etkileşimli ve işbirlikçi modellere doğru evrilmesi, öğrenme mekânlarının öğretim sürecindeki rolünü köklü biçimde değiştirmiştir. Yapılandırmacı ve bağlantıcı öğrenme kuramlarının yükselişiyle birlikte, mekânın yalnızca pedagojik davranışı barındıran değil, onu kolaylaştıran, sınırlayan veya yönlendiren aktif bir altyapı olduğu görüşü güçlenmiştir. Ne var ki Türkiye yükseköğretim sisteminde son yirmi yılda gerçekleşen niceliksel büyüme, mekânsal yatırımların pedagojik geri dönüşünü (ROI) hesaplayabilen bütünleşik ölçme sistemleriyle desteklenememiştir. Kurumsal karar süreçlerine dahil edilebilir, izlenebilir ve karşılaştırılabilir bir değerlendirme çerçevesi bulunmamaktadır. Mevcut uluslararası değerlendirme modelleri ise çoğunlukla tek bileşenli algı ölçümlerine ya da durağan altyapı envanterlerine odaklanmakta; fiziksel kapasite ile kullanıcı deneyimi arasındaki dengesizliği görünür kılacak tanısal araçlardan yoksun kalmaktadır. Bu doktora tezi, söz konusu metodolojik boşluğu doldurmak ve Türkiye bağlamında özgün bir değerlendirme altyapısı oluşturmak amacıyla Üç Bileşenli Performans Modeli ve Derecelendirme Çerçevesi'ni (3B-PMDÇ) geliştirmektedir. Geliştirilen model; öğrenci algısı, öğretim elemanı algısı ve gözlemsel altyapı verilerini eşbiçimli bir kriter hiyerarşisi içinde birleştiren çok bileşenli bir performans endeksi olup, yükseköğretim öğrenme mekânlarının kalitesini ölçülebilir, derecelendirilebilir ve yönetilebilir bir alan olarak yeniden tanımlamaktadır. Araştırma, faydacı paradigma temelinde karma yöntem yaklaşımını benimsemekte; bu yaklaşımı Tasarım Bilimi Araştırması (DSR) çerçevesiyle birleştirmektedir. Modelin kriter evreni, sistematik literatür taraması ve uluslararası referans modellerinin karşılaştırmalı analiziyle türetilmiş; altı ana boyut çerçevesinde yapılandırılmıştır: Fiziksel ve Mekânsal Kalite (F1), Teknolojik Altyapı (T2), Pedagojik Uygunluk (P3), Erişilebilirlik ve Kapsayıcılık (E4), Sürdürülebilirlik (S5) ve Operasyonel Verimlilik (O6). 30 alt kriterden oluşan ve öğrenme mekanlarını performansını analiz etmek için oluşturulan kriter taslak havuz, mimarlık, iç mimarlık, eğitim bilimleri ve eğitim teknolojileri gibi alanlarından 16 uzmandan oluşan çok disiplinli panel aracılığıyla İçerik Geçerlilik Oranı (CVR) çözümlenmesi ile doğrulanmıştır. Kriterlerin göreli öncelikleri ve tipolojiye duyarlı ağırlık kümeleri Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) ile belirlenmiştir. Tutarlılık oranı CR < 0,10 eşiğiyle denetlenmiş, gözlemciler arası güvenirlik Gwet AC₁ katsayısı ile doğrulanmıştır. Modelin temel tasarım kararlarından biri, farklı öğrenme mekanlarını aynı kriterlerle değerlendiren tek tipçi yaklaşımı aşan tipolojiye duyarlı ağırlıklandırma katmanının geliştirilmesidir. 3B-PMDÇ, farklı mekân tipolojilerinde kriterlerin uygulanabilirliğini Zorunlu/Tamamlayıcı/Uygulanamaz matrisi ile yöneterek; geleneksel amfi, tasarım stüdyosu veya aktif öğrenme sınıfının kendi pedagojik yapısına uygun ağırlık kümeleriyle değerlendirilmesini olanaklı kılmaktadır. Bu yaklaşım, mekânların adil ve bağlamsal bir zeminde kıyaslanabilirliğini sağlamaktadır. Tezin özgün kuramsal katkılarından biri, mevcut literatürde sistematik biçimde tanımlanmamış iki tanısal göstergelerin uygulanabilir kılınmasıdır. Literatüre kazandırılan Algı–Altyapı Boşluğu (Δ) göstergesi, algı puanları ile gözlemsel altyapı puanı arasındaki uyumsuzluğu nicelleştirerek sorunun fiziksel yetersizlikten mi yoksa işletim kaynaklı kopukluktan mı kaynaklandığını ayrıştırmaya olanak tanımaktadır. Paydaş Algı Uçurumu (ρ/η) göstergesi ise öğrenci ve öğretim elemanı değerlendirmeleri arasındaki farklılaşmayı ölçerek paydaş dengesizliğini görünür kılmaktadır. Bu iki gösterge, tipolojiye duyarlı AHP ağırlıklarıyla bütünleştirilerek Yatırım Öncelik Endeksi (YÖİ) formülüne dönüştürülmüştür. YÖİ; performans açığını, kriterin stratejik önemini ve paydaş uyumsuzluğunu tek bir öncelik puanında birleştirerek kısıtlı kaynakların akılcı ve stratejik dağıtımına kanıt temelli bir zemin oluşturmaktadır. Model, pilot uygulama kapsamında amfi, geleneksel derslik ve stüdyo dersliği tipolojilerinde sınanmıştır. Pilot mekânlarda öğrenci ve öğretim elemanı algı anketleri ile yapılandırılmış gözlem formları uygulanmış; toplanan veriler hesaplama motoru aracılığıyla bütünleşik performans puanlarına dönüştürülmüştür. Bulgular; derecelendirme sisteminin temel alt kriterlerdeki yetersizliklere duyarlı biçimde çalıştığını, zorunlu eşik düzeneğinin telafi edilemez performans açıklarını tespit edebildiğini göstermiştir. Δ ve ρ temelli tanısal okuma, "neye yatırım yapılmalı?" sorusunu "nerede ve hangi tür müdahale gerekli?" sorusuna dönüştürerek yönetimsel karar süreçlerine somut ve eylem odaklı kanıt sağlamıştır. Sonuç olarak 3B-PMDÇ; yükseköğretim öğrenme mekânlarını durağan birer envanter kalemi olmaktan çıkarıp, ölçme–derecelendirme–yorumlama–karar destek zincirini tek bir model yapısında bütünleştiren ve veri temelli bir yönetim alanı olarak yeniden tanımlayan özgün bir değerlendirme çerçevesi sunmaktadır. Model, Yükseköğretim Kalite Kurulu'nun (YÖKAK) kurumsal değerlendirme süreçlerine dahil edilebilir bir altyapı oluştururken; genellenebilirlik testleri, eşik ayarlaması ve çok kurumlu uygulamalarla standartlaşma potansiyeli açısından geliştirilmeye açık stratejik bir çerçeve olarak konumlanmaktadır.