The Functionality of Waqf al-Jāʾiz in Muṣḥafs Worldwide: A Comparative Literature Review

Creative Commons License

tetik i., ÖZARSLAN M.

GÜMÜŞHANE ÜNİVERSİTESİ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ, vol.15, no.2, pp.812-829, 2026 (TRDizin)

Abstract

This study aims to show how the concept of waqf al-jāʾiz is concretized in the pause-symbol systems of Qurʾān editions printed in different regions. In the existing literature, waqf al-jāʾiz has mostly been discussed within the framework established by al-Sajāwandī, with reference to the semantic structure of verses and a limited number of examples. However, the symbols used for the same permissible pause positions in Turkish, Pakistani, Tunisian, Libyan, Madinan, and Egyptian muṣḥafs, and the recitational consequences of these preferences, have not been examined sufficiently. To address this gap, the study first analyzes the grammatical possibilities (iʿrāb) in selected verses and the semantic orientations they produce. It then compares the placement of pause symbols in the relevant muṣḥafs by considering the internal logic of each edition’s marking system. The analysis shows that, at permissible pause positions within verses, the examined editions display a certain degree of consistency within their own systems. This indicates that waqf al-jāʾiz is not used as an arbitrary category, but rests on a discernible exegetical and grammatical logic grounded in syntactic and semantic possibilities. It also shows that the link between classical terminology and muṣḥaf practice has not been entirely broken. At verse endings, however, significant differences appear. While the Turkish and Pakistani editions visibly preserve the possibility of continuation (waṣl) alongside stopping (waqf), the Libyan edition often foregrounds a single preference and thus narrows interpretive alternatives. In the Madinan and Egyptian editions, the absence of additional pause symbols at the ends of verses, in accordance with the tradition of ruʾūs al-āy, reflects a distinct approach to marking, particularly with regard to the reader’s ability to recognize the possibility of continuation. The study therefore concludes that Madinan muṣḥafs in particular should employ pause symbols more systematically at verse endings to reflect the possibility of waṣl.
Bu çalışma, vakf-ı câizin Mushaf remiz sisteminde nasıl belirginleştiğini, farklı beldelerde basılan mushaflar üzerinden mukayeseli biçimde ortaya koymayı amaçlamaktadır. Literatürde vakf-ı câiz meselesi çoğunlukla Secâvendî’nin kavramsal çerçevesi, ilgili âyetlerin anlam örgüsü ve sınırlı örnekler etrafında tartışılmıştır. Buna karşılık aynı cevaz mahallerinin Türkiye, Pakistan, Tunus, Libya, Medine ve Mısır baskılarında hangi remizlerle gösterildiği ve bu tercihlerinin tilâvet pratiğinde ne tür sonuçlar doğurduğu yeterince incelenmemiştir. Araştırmamız bu boşluğu gidermek üzere seçilmiş âyetlerde önce i‘râb vecihlerini ve bunların ortaya çıkardığı muhtemel mana yönelişlerini değerlendirmiş, ardından söz konusu mushaflardaki remiz yerleşimlerini her bir baskının kendi işaretleme mantığını dikkate alarak karşılaştırmalı analiz yöntemiyle incelemiştir. İnceleme sonucunda, âyet içindeki cevaz noktalarında ele alınan baskıların kendi sistemleri içinde belirli bir tutarlılık sergilediği görülmüştür. Bu durum, farklı remiz tercihleri bulunsa da vakf-ı câizin bütünüyle keyfî bir işaretleme alanı olarak kullanılmadığını, aksine i‘râb ve mana ihtimallerine dayanan belirli bir okuma mantığına yaslandığını göstermektedir. Ayrıca bu sonuç, klasik terminoloji ile mushaflar arasında kopuk bir ilişkinin bulunmadığını da ortaya koymaktadır. Bununla birlikte âyet sonlarında önemli farklılıklar tespit edilmiştir. Türkiye ve Pakistan baskıları, vakf kadar vasıl ihtimalini de daha görünür biçimde korurken Libya baskısında birçok yerde tek tercihin öne çıkarıldığı ve bu sebeple ihtimalli yapının daraldığı anlaşılmıştır. Medine ve Mısır baskılarında ise rüûsü’l-âyde ayrıca remze yer verilmemesi, vakf temayülünü güçlendirmekte ve özellikle hadr, mukabele ve hatimle teravih gibi seri okuyuşlarda vasla dayalı muhtemel anlam alanını yeterince görünür kılmamaktadır. Bu sebeple çalışmanın ulaştığı temel sonuçlardan biri, özellikle Medine baskılı mushaflarda âyet sonlarında vasıl ihtimalini de yansıtacak şekilde remizlerin daha sistematik kullanılması ve mevcut işaretleme düzeninin bu ihtiyaç doğrultusunda yeniden gözden geçirilmesinin gerekli olduğudur.