Kartuşun Tarihsel Arka Planı ve Beyoğlu Sivil Yapılarındaki Örnekler

Creative Commons License

Halıcı E.

JOURNAL OF TURKISH STUDIES, cilt.21, sa.2, ss.2725-2803, 2026 (Hakemli Dergi)

Özet

Bu makale, kartuş süslemesinin Eski Mısır’daki hiyeroglif çerçevelerinden başlayarak Rönesans, Barok, Rokoko, Neo-Klasik, Ampir, Beaux-Arts ve Art Nouveau gibi Avrupa üslupları içindeki biçimsel dönüşümünü izlemekte ve bu gelişim sürecinin geç dönem Osmanlı sivil mimarisi bağlamında Beyoğlu’ndaki yansımalarını incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, XIX. ve XX. yüzyılda Beyoğlu ve özellikle İstiklal Caddesi çevresindeki sivil yapılar üzerinde görülen kartuş formlarını, kültürler arası sanat etkileşimi bağlamında üslupaktarımı ve yerelleşme süreçleri üzerinden analiz etmektir. Yöntem olarak, nitel araştırma yaklaşımı benimsenmiş, tarihsel ve üslupsal arka plan detaylandırılmış, ardından Beyoğlu’nda seçilen sivil mimari örneklerde kartuş süslemeler sahada gözlemlenmiş, belgelenmiş ve fotoğraflanmıştır. Alanda tespit edilen kartuş örnekleri konum, motif repertuvarı, kompozisyon düzeni, plastik yoğunluk, çizgisellik ve üslup özellikleri açısından değerlendirilerek tipolojik bir sınıflandırmaya tabi tutulmuştur. Bu analizler sonucunda Beyoğlu kartuşlarının, Batı kökenli kartuş biçimlerini doğrudan kopyalamaktan ziyade Barok ve Rokoko temelli formları Neo-Klasik ve özellikle Beaux-Arts düzenleyici ilkeleriyle birleştiren eklektik bir estetik anlayışla yeniden yorumladığı ve Art Nouveau etkilerinin ise çoğunlukla çizgisel bir katman düzeyinde kaldığı ortaya konmuştur. Çalışma, kartuş süslemesinin geç dönem Osmanlı kent estetiğinde dekoratif işlevinin ötesinde, modernleşme ve kentsel bellek tartışmalarını anlamaya yönelik çözümleyici bir çerçeve sunduğunu ortaya koymaktadır. Kartuşlara ilişkin yayınların sınırlı olması, bu tipolojik ve üslupsal değerlendirmenin Beyoğlu’nun mimari kimliğini ve geç Osmanlı estetik tercihlerini anlamaya yönelik özgün ve önemli bir katkı sunduğunu göstermektedir.  

This article traces the formal transformation of cartouche ornamentation from hieroglyphic frames in Ancient Egypt through European styles such as the Renaissance, Baroque, Rococo, Neoclassical, Empire, Beaux-Arts, and Art Nouveau, and examines the reflections of this developmental process within the context of late Ottoman civil architecture in Beyoğlu. The main aim of the study is to analyze the cartouche forms observed on civil buildings in Beyoğlu—particularly around İstiklal Avenue—during the nineteenth and twentieth centuries, through the processes of stylistic transmission and localization within the framework of cross-cultural artistic interaction.Methodologically, a qualitative research approach was adopted; the historical and stylistic background was elaborated, followed by on-site observation, documentation, and photographic recording of cartouche ornamentation on selected examples of civil architecture in Beyoğlu. The identified cartouche examples were subjected to a typological classification based on their location, motif repertoire, compositional arrangement, plastic density, linearity, and stylistic characteristics.The analyses reveal that Beyoğlu cartouches did not directly replicate Western-origin cartouche forms but rather reinterpreted them through an eclectic aesthetic that combined Baroque- and Rococo-based forms with Neoclassical and especially Beaux-Arts organizing principles, while the influence of Art Nouveau largely remained at the level of linear articulation. The study demonstrates that cartouche ornamentation, beyond its decorative function in late Ottoman urban aesthetics, offers an analytical framework for understanding debates on modernization and urban memory. Given the limited number of publications on cartouches, this typological and stylistic evaluation constitutes an original and significant contribution to understanding Beyoğlu’s architectural identity and late Ottoman aesthetic preferences