Çankırılı Halîl Sıdkî ve Defînetü’l-Ulûm İsimli Eseri
Turcology research (Online), sa.86, ss.267-279, 2026 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: Sayı: 86
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.62425/turcology.1545493
- Dergi Adı: Turcology research (Online)
- Derginin Tarandığı İndeksler: TR DİZİN (ULAKBİM)
- Sayfa Sayıları: ss.267-279
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Atatürk Üniversitesi Adresli: Hayır
Özet
Osmanlı Dönemi’nin önemli bilim ve kültür merkezlerinden biri olan Çankırı’da 19. yüzyılda yaşayan ve şiirlerinde “Sıdkî” mahlasını kullanan Halîl Sıdkî Efendi, tezkirelerde ve diğer klasik biyografik kaynaklarda ismi geçmeyen biridir. Onun hayatı ve eserleri ile ilgili bilgi veren ilk isimler, 1923-1927 yılları arasında Çankırı’da neşredilen ve tamamı 75 sayıdan ibaret olan Halk Yolu Mecmuası’nda çıkan yazılarıyla Tahsin Nahit (Uygur) ve Ahmet Talat (Onay)’dır. Tahsin Nahit (Uygur), “Halîl Sıdkî Efendi” başlıklı yazısında müellifin hayatı ve eserleri ile ilgili bilgileri bizzat torunları Sedef-zâde Ahmed Cevdet Bey, Müderris Müftü-zâde Hilmi Efendi ve Müftü Atâ‘î Efendi’den almak suretiyle yazdığını ifade etmiştir. Ahmet Talat (Onay) ise Sıdkî’nin makalemizin de konusu olan Defînetü’l- Ulûm adlı eserini kısaca tanıtmış, bunun yanı sıra şairin hayatına dair bazı bilgiler de vermiştir. Defînetü’l-Ulûm, Nev’î’nin Netâyicü’l-Fünûn’u, Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Marifet-name’si tarzında olup ansiklopedik bir mahiyet taşımaktadır. Edebî bir üslupla kaleme alınmış, yer yer manzum metinler de ihtiva eden Defînetü’l-Ulûm dil, edebiyat, kültür ve bilim tarihimiz açısından ilgi çekici bir eserdir. Eldeki biricik nüsha, ferağ kaydından anlaşıldığı üzere 22 Muharrem 1260/12 Şubat 1844 tarihinde bizzat eserin sahibi Halîl Sıdkî tarafından yazıya geçirilmiştir. On altı bab, kırk altı fasıl ve bir hatimeden ibaret olan Defînetü’l-Ulûm hakkında Ahmet Talat (Onay)’ın kısa tanıtımı dışında bugüne kadar hiçbir çalışma yapılmamıştır. Zira Ahmet Talat (Onay)’ın zikrettiği ve müellifin kaleminden çıkan yegâne nüsha zaman içinde ortadan kaybolmuştur. Genel kütüphanelerde herhangi bir yazmasına tesadüf edilemeyen eserin araştırmacı tarafından anılan ve müellifin hatt-ı destinden çıkan nüshası bugün elimizde bulunmaktadır. Bu makalede Halîl Sıdkî’nin hayatı hakkında bilgiler aktarılmış, Defînetü’l-Ulûm’un yegâne nüshasının ayrıntılı tavsifi verilmiş ve eser, ana hatlarıyla incelenmiştir.
Halîl Sıdkî Efendi, who lived in Çankırı in the nineteenth century—one of the leading centers of scholarship and culture in the Ottoman Period—and who used the pen name “Sıdkî,” is a figure whose name does not appear in tezkires and other classical biographical sources. The earliest authors to provide information about his life and works were Tahsin Nahit (Uygur) and Ahmet Talat (Onay) through their writings published in Halk Yolu Mecmuası, a journal consisting of a total of seventy-five issues and published in Çankırı between 1923 and 1927. In his article called “Halîl Sıdkî Efendi,” Tahsin Nahit (Uygur) states that he gathered those informations concerning the author’s life and works by obtaining it directly from his grandsons, Sedef-zâde Ahmed Cevdet Bey, Müderris Müftü-zâde Hilmi Efendi, and Müftü Atâʿî Efendi. Ahmet Talat (Onay), on the other hand, briefly introduced Sıdkî’s work called Defînetü’l-Ulûm, which is also the subject of the present article, and additionally provided certain information about the poet’s life. Defînetü’l-Ulûm is written in the tradition of Nev’î’s Netâyiciü’l-Fünûn and Erzurumlu İbrahim Hakkı’s Marifet- name and bears an encyclopedic character. Written in a literary style and including verse passages in places, Defînetü’l-Ulûm is a noteworthy work in terms of the history of our language, literature, culture, and science. The sole extant copy, as understood from the colophon, was written down personally by the author Halîl Sıdkî on 22 Muharrem 1260 / 12 February 1844. No study has been carried out to date on Defînetü’l-Ulûm, which consists of sixteen bab, forty-six fasıl, and one hatime, other than the brief introduction by Ahmet Talat (Onay). The copy examined by Ahmet Talat (Onay) and written by the author himself disappeared over time. No copies have been found in public libraries, and the only manuscript examined by the researcher, which has been understood to be the author’s own copy, is currently in our possession. In this article, information on the life of Halîl Sıdkî has been presented, the sole extant copy of Defînetü’l-Ulûm has been described in detail, and the work has been examined in broad outline.