Akademik Veri Yönetim Sistemi
Sanatta İslam - İslamda Sanat Uluslararası Kongre, Erzurum, Türkiye, 15 - 17 Ekim 2025, cilt.1, ss.219-236, (Tam Metin Bildiri)
Geçmişten günümüze insanoğlunun yaşamında etkin rol oynayan unsurlardan birini dinler oluşturmaktadır. Türklerin İslamiyet’i kabul etmesiyle birlikte, İslam sanatında kullanılan motiflerin tarih boyunca çeşitli sanat dallarında kendisini gösterdiği açıktır. Bu sanatlardan biri olan dokumacılıkta İslam sembolü olarak kullanılan motifler hem estetik hem de taşıdıkları anlamlar açısından dokuma sanatının önemli simgeleri arasında yerini almıştır. Dokuyucular çeşitli sembolik anlamlar içeren motifleri halı, kilim, seccade, peşkir ve para kesesi gibi ürünlere aktarmışlardır. Geleneksel el sanatlarında kullanılan ve İslam sembolü olarak birtakım anlamları bünyesinde barındıran süslemeleri yıldız, gül, lale, sümbül, hayat ağacı, kandil ve ışık motifleri, mihrap ve cami motifleri, ibrik ve temizlik motifleri oluşturmaktadır. Dokumalarda kullanılan yıldız motifi genellikle altı ve sekiz köşeli olarak görülmektedir. Altı köşeli yıldız, İslam dünyasında Mühr-ü Süleyman (Hz. Süleyman Peygamberin Mührü) olarak bilinmektedir. Bu motif aynı zamanda Anadolu Selçukluları, Artuklular ve İlhanlılar dönemi mimari eserlerinde görülmektedir. İslamiyet’in kabul edilmesiyle birlikte tezyinatta sık görülen bitkisel motifler arasında papatya, karanfil, gül, lale, sümbül, şakayık, hatmi çiçeği gibi çiçeklerin hem natüralist hem de stilize biçimleri dokumalarda sevilerek kullanılmıştır. Bitkisel motiflerden bir diğeri ise hayat ağacıdır. Hayat ağacı, sürekli gelişen, cennete yükselen hayatın, dikey sembolizmini meydana getirmektedir. Servi, sedir, asma, incir, hurma, zeytin, nar, palmiye, kayın, meşe gibi ağaçlar dünya toplumlarında hayat ağacını temsil etmektedir. Anadolu’da hayat ağacı, “can ağacı” olarak adlandırılmakta ve ölümsüzlüğün sembolü olarak bilinmektedir. Birçok yörenin dokumalarında kullanılan hayat ağacı ve üzerinde kuş motifi, zamanı geldiğinde uçacak olan can kuşlarını sembolize etmektedir. Anadolu’da mezar taşlarında ve süsleme sanatlarında görülen motiflerden kandil ise özellikle seccadelerde mihrap motifi ile birlikte kullanılmakta olup, ilahi ışığı temsil etmekte ve Kur’an’da cam fanusa benzetilmektedir. Bu motif tek başına kullanılabileceği gibi, ibrik, hayat ağacı ve çiçek motifleriyle birlikte de dokumalarda yer alabilmektedir. Mimaride kullanılan mihrap seccadelerde ana motif olarak yer almakta ve seccadenin kıbleye doğru serilmesini hatırlatmaktadır. Dünyanın ötesine geçişin sembolü olarak kullanılan bu motif, seccade halılarında farklı şekillerde dokunmaktadır. İbrik, Anadolu kültürlerinden günümüze kadar gelen geleneğin devamı niteliğinde kullanılagelmiştir. Bu motifin ifade ettiği temizlik düşüncesi, suyun insana iyilik getirmesi ile ilgili olduğunu göstermektedir. Bütün dinlerde sular her zaman günahları yıkamakta ve yeniden hayat vermektedir. İslam dininin şartlarından olan namazın, başlıca gereklerinden bir abdest almaktır. Günlük yaşamda abdest alırken kullanılan ibrik, su ile ilgili olarak kullanımından dolayı temizliğin ve arınmanın sembolü olarak kabul edilmiş ve motif olarak seccadelerde çok kullanılmıştır. Dokumalarda yer alan motiflerden biri de suyolu motifidir. Suyolu akıp giden yaşamı simgelemekte ve doğumla başlayan yaşam, ölümle son bulmaktadır. Hayatın her anında suyun, temizlik ve sağlık üzerinde etkisinin olduğu kabul edilmekte olup, suya ve suyoluna önem verilmektedir. Bu çalışmada Doğu Karadeniz Bölgesi’nde dokunan halı, kilim ve kumaş dokumalarda kullanılan yıldız, gül, lale, sümbül, hayat ağacı, kandil ve ışık motifleri, mihrap ve cami motifleri, ibrik motifleri incelenmiştir.