METİNDİLBİLİMSEL AÇIDAN YAPAY ZEKÂ VE İNSAN ÇEVİRİLERİNDE GÖNDERİM TÜRLERİNİN KULLANIMI: SCHACHNOVELLE ÖRNEĞİ
Tarih Okulu Dergisi, cilt.19, sa.81, ss.1422-1442, 2026 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: 19 Sayı: 81
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.29228/joh.82464
- Dergi Adı: Tarih Okulu Dergisi
- Derginin Tarandığı İndeksler: TR DİZİN (ULAKBİM)
- Sayfa Sayıları: ss.1422-1442
- Atatürk Üniversitesi Adresli: Hayır
Özet
Bu çalışmanın amacı Almancadan Türkçeye yapılan insan ve yapay zekâ çevirilerinde metinsel bağlaşıklık unsurlarının nasıl kullanıldığını incelemek ve iki çeviri türü arasındaki farkı ortaya çıkarmaktadır. Metindilbilimsel olarak Halliday ve Hasan (1976) tasnifindeki gönderim başlığı altında kişisel gönderim, işaret/gösterme gönderimi, karşılaştırmalı gönderim ve metin dışı gönderim olarak adlandırılan türleri incelenmiştir. Bu incelemeyle yapay zekâ uygulaması çevirilerinin metindilbilimsel olarak geçerliliği ve metinselliğinin ortaya konulması amaçlanmıştır. Yöntemsel olarak çalışma karma yöntem tasarımını benimsemektedir. Nicel aşamada kaynak metin ve onun iki insan çevirisi ile iki yapay zekâ çevirisinin (DeepL, ChatGPT) Halliday ve Hasan’ın gönderim kategorilerine dayalı içerik çözümlemesi yürütülmüş olup, önce kaynak metindeki türlerin sıklık verileri çıkarılıp daha sonra aynı inceleme diğer çeviri türlerinde de incelenip çıkan sayısal veriler arasında karşılaştırma yapılmıştır. Türkçe dil yapısındaki kişi ve iyelik eklerinin kişisel gönderimin biçimbilimsel taşıyıcıları olması nedeniyle (pro-drop; öznenin kişi ekiyle gerçekleşmesi) bu ekler de kişisel gönderim sayımına dahil edilmiştir. Böylece Almancanın açık özne eğilimi ile Türkçenin gizli özne yapısı arasındaki yapısal farkın doğuracağı sapma en aza indirilmiştir. Nitel aşamada ise nicel bulguların metinler üzerindeki sıklık ve frekanslarının yakın okuması yapılmış ve gönderim türlerinin çevirilerdeki dil ve yapay zekâ etkileri üzerinde tartışılmıştır. Şahıs ve iyelik eklerinin kategoriye dahil edilmesiyle, kişisel gönderimlerde Almancanın açık özne kullanımı ile Türkçenin gizli özne yapısı arasındaki farklılıklar minimum düzeye indirilmiştir. İşaret/gösterme gönderimlerinde Almancanın relatif zamirler ve belirli artikeller kullanımından dolayı orijinal metinde yüksek oran beklenmiş ve bu beklenti doğrulanmıştır. Yapay zekâ çevirilerinde ise DeepL ve ChatGPT çevirilerinde dil kaynaklı düşüş belirginleşmiştir. Karşılaştırmalı ve metin dışı gönderimlerde dil yapısının minimal etkisi nedeniyle orijinal metne yakın sonuçlar beklenmiş ve karşılaştırmalı gönderim kategorisinde ChatGPT haricinde beklenti karşılanmış, metin dışı gönderimde ise tüm çeviriler minimal farklılıklar sergilemiştir.