Bu makale, modern psikolojinin epistemolojik temellerini Hz. Muhammed’in (s.a.s.) insan anlayışıyla karşılaştırmalı olarak ele almakta; bilgi kaynakları, yöntemsel varsayımlar ve insan tasavvuru açısından ortaya çıkan farklılıkları incelemektedir. Empirizm, rasyonalizm ve pozitivist bilim anlayışıyla şekillenen modern psikoloji; gözlem, deney ve ölçülebilir verileri esas alarak insan davranışlarını ve zihinsel süreçleri çoğunlukla betimleyici ve değer-nötr bir çerçevede değerlendirmektedir. Buna karşılık nebevî insan anlayışı; vahiy, aklî muhakeme, gözlem, tecrübe ve güvenilir haberi bütüncül bir epistemolojik yapı içerisinde birleştirmektedir. Bu yaklaşımda insan, fıtrat üzere yaratılmış, ahlaki sorumluluk taşıyan ve amaç sahibi bir varlık olarak ele alınmakta; psikolojik süreçler etik ve manevi boyutlardan bağımsız düşünülmemektedir. Modern psikolojinin metafizik ve normatif iddiaları bilimsel alanın dışında bırakmasına karşılık, nebevî perspektif insan doğasını dünya hayatı ve nihai hesap bilinci içinde teleolojik bir yapı olarak konumlandırmaktadır. Çalışma, bu epistemolojik farklılıkların zorunlu bir karşıtlık üretmediğini; aksine, insanı anlamada tamamlayıcı bir diyalog imkânı sunduğunu savunmaktadır.
This article analyzes the epistemological foundations of modern psychology in comparison with the Prophet Muhammad’s (peace be upon him) understanding of the human being, focusing on differences in sources of knowledge, methodological assumptions, and conceptions of human nature. Modern psychology, shaped by empiricism, rationalism, and positivist scientific paradigms, relies primarily on observation, experimentation, and measurable data, adopting a descriptive and value-neutral approach to human behavior and mental processes. By contrast, the Prophetic conception integrates revelation (wahy), rational reflection, empirical observation, lived experience, and reliable transmitted knowledge within a unified epistemological framework. In this model, the human being is understood as a morally responsible and purposive agent, created upon fitrah (innate disposition), whose psychological life cannot be separated from ethical and spiritual dimensions. Whereas modern psychology generally excludes metaphysical and normative claims from scientific analysis, the Prophetic approach situates human nature within a teleological structure that encompasses both worldly existence and ultimate accountability. The study argues that these epistemological differences should not be interpreted as mutually exclusive, but rather as opening the possibility for a complementary dialogue in which empirical psychological findings and Prophetic moral–spiritual guidance together contribute to a more comprehensive understanding of the human condition.
