HURÛFU’L-ME‘ÂNÎ VE ANLAM DEĞERİ -TÂHÂ SÛRESİ ÖZELİNDE-


Oruç N.

GECE KİTAPLIĞI, Ankara, 2023

  • Publication Type: Book / Research Book
  • Publication Date: 2023
  • Publisher: GECE KİTAPLIĞI
  • City: Ankara
  • Ataturk University Affiliated: Yes

Abstract

Arap dili ve belagatinde, kelime türlerinden biri olan harflerin ayrı bir yeri vardır. Bu nedenle harflerin Kur’ân’daki fonksiyonunu bilmek, Kur’ân ayetlerini doğru bir şekilde anlamaya katkı sağlayacaktır. Hurûf-u meânî diye isimlendirilen bu harflerin kullanıldığı anlam, cümledeki konumlarına bağlı olarak değişebilmektedir. Bu harflerin cümleye kattığı mana inceliği ve etkisi, buna bağlı dil kurallarını bilmekle mümkündür. Bir sûrenin ihtiva ettiği bütün mana harflerini ele alan çalışmaya az rastlanmaktadır. Bu çalışmada, Arapça metinlerinin ve dolayısıyla Kur’ân ayetlerinin anlaşılmasında büyük etkisi olan mana harflerinin Kur’ân-ı Kerîm’den Tâhâ sûresi örnek alınarak manaya kattığı incelikler ele alınmıştır. Çalışmamız, giriş, dört bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. Giriş kısmında, Kur’ân’daki hurûfu’l-meânînin önemi, bu alanda yapılan çalışmalar ve bu çalışmanın diğerlerinden farkı ve problematik yönü hakkındaki bilgilere yer verilmiştir. Birinci bölümde, harfin kavramsal alanlarına, teşekkül ve tarihsel sürecine, muhtevasına ve metindeki fonksiyonlarına temas edilmiştir. Ayrıca mana harfleri için kullanılan hurûfu’l-meânî, meâni’l-hurûf, edat ve alet gibi kavram ve terkiplerin semantik tahlili yapılarak aralarındaki nüanslar incelenmiştir. Yine bu bölümde mana harflerinin geçmişten günümüze hangi aşamalardan geçtiğine ve dilbilimciler tarafından hangi şekil ve metotla çalışıldığına ve bu sahada yapılan eser ve çalışmaların mahiyetine yer verilmiştir. İkinci bölümde Tâhâ sûresi ve manalı harflerin incelikleri hakkında kısaca bilgi verilmiştir. Üçüncü ve dördüncü bölümlerde ise sûrede kullanılan edatların îrâb, mana ve belagat yönünden ele alınmış ve bu konudaki Arap dilbilimcilerinin görüşlerine yer verilerek değerlendirmelerde bulunulmuştur. Araştırma neticesinde hicri üçüncü yüzyılın sonlarına kadar mana harfi için sıklıkla kullanılan kelimenin harf kavramının olduğu görülmektedir. Manalı harfler için kullanılan tabirlerin tamamının kullanıldığı ve bu sahada müstakil eserlerin kaleme alınmaya başlanıp, yoğun biçimde görüldüğü dönemin, hicri dördüncü asır olduğu değerlendirilmektedir. Ayrıca dilbilimcilerin mana harfi için kullandıkları farklı terimler, aralarında bazı nüanslar görülse de manaya delaleti yönünden aynı noktada birleştikleri mülahaza edilir. Başta Halil b. Ahmed ve talebesi Sîbeveyhi olmak üzere ilk dönem dilbilimcilerinin eserlerinde edat tabirinin kullanıldığı gözlemlenmektedir. Bu da mana harfi için edat kelimesinin ilk dönemlerde kullanılmadığına dair söylemlerin gerçeği yansıtmadığını açıkça göstermektedir. Tâhâ sûresindeki ayetlerde kullanılan mana harflerini incelediğimizde, bir harfin anlam derinliği ve inceliğinin, yer aldığı cümlenin siyâk ve sibakından veya birlikte kullanıldığı kelimenin anlamından ortaya çıktığı görülür. Özellikle Kur’ân-ı Kerîm ayetlerine bütüncül bakıldığında mana harflerinin de hangi anlamda kullanıldığı net bir biçimde ortaya çıkacaktır. Tâhâ sûresinde manaca en çok yönlü kullanılan edatların, cer harflerinin olduğu ve bunların çoğu ta‘lîl anlamını yansıttığı dikkati çekmektedir. Bazı ayetler, birden fazla tevile açık olduğu için, içerdiği edatlar da buna bağlı olarak farklı anlamlara hamledilebileceği anlaşılmaktadır. Tâhâ sûresinde bir kısım harfler sadece temel anlamıyla kullanılırken, bir kısmı mecâzî anlamıyla da kullanıldığı görülmektedir. Öte yandan sûrede kullanılan mana harflerinin büyük kısmı amil konumundadır. İsim, fiil ve harf olarak kullanılan hurûfu’l-meânî, Tâhâ daha çok harf konumdadır.