OTİZM DAMGALAMA KARŞITI AKRAN EĞİTİMİ PROGRAMININ (ODKAEP) GELİŞTİRİLMESİ VE ETKİLİLİĞİNİN İNCELENMESİ

XII. Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Kongresi, Hatay, Türkiye, 11 - 13 Haziran 2026, ss.55-66, (Tam Metin Bildiri)

Yayın Türü: Bildiri / Tam Metin Bildiri
Basıldığı Şehir: Hatay
Basıldığı Ülke: Türkiye
Sayfa Sayıları: ss.55-66
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Atatürk Üniversitesi Adresli: Evet

Özet

Özel gereksinimli öğrencilerin kaynaştırma/bütünleştirme aracılığı ile eğitim alması, yapılan yasal düzenlemeler sonucunda eğitim uygulamalarının önemli bir parçası haline gelmiştir. Böylece, otizm spektrum bozukluğu (OSB) olan öğrenciler de genel eğitim sınıflarında eskisinden daha sık eğitim görmektedirler. Ancak araştırmalar, OSB olan öğrencilerin çoğunluğu için kaynaştırma/bütünleştirme ortamlarında sosyal ilişkileri ve karşılıklı arkadaşlıkları sürdürmenin bir mücadele olmaya devam ettiğini belirtmektedir. Bu kapsamda son yıllarda, OSB olan bireyleri (ve akranlarını) desteklemek için “müdahale alanını” bireyin ötesine genişleterek daha verimli ve etkili müdahalelerin geliştirilebileceği tartışılmaktadır. Bu doğrultuda, okul temelli damgalanma karşıtı müdahalelerin geliştirilmesi ve ampirik değerlendirmesi ivme kazanmıştır. Ülkemizde de OSB olan öğrencilerin, tipik gelişen akranları ile olan ilişkilerinde benzer sorunlar yaşadığı az sayıdaki çalışmada vurgulanmıştır. Ancak bu sorunu önlemeye ve müdahale etmeye yönelik çalışmalara henüz başlanılmamıştır. Ancak tipik gelişen öğrencilerin, yaygınlığı giderek artan, OSB olan akranlarına yönelik bilgi, tutum, davranışsal niyet ve düşünülen benzerlik düzeylerinin belirlenmesi ve geliştirilmesi, kaynaştırma/bütünleştirme uygulamalarının ilerlemesi için büyük önem taşımaktadır. Bu kapsamda bu çalışmada, ortaokul 5. sınıf düzeyinde OSB’ye yönelik bir damgalama karşıtı akran eğitim programının geliştirilmesi ve bu programın öğrencilerin, OSB’ye yönelik bilgi, tutum, davranışsal niyet ve düşünülen benzerlik düzeylerinin gelişimine ve kalıcılığına etkisinin incelenmesi amaçlanmıştır. Araştırma, ön test-son test kontrol gruplu desenle gerçekleştirilmiştir. Erzurum İli sınırları içerisinde gerçekleştirilen çalışmanın örneklem seçiminde tabakalı örnekleme, küme örnekleme ve basit seçkisiz örnekleme yöntemleri birlikte kullanılmıştır. Çalışmaya OSB hakkında bilgisi olmayan yaklaşık 498 (deney grubu = 246, kontrol grubu = 252) 5. sınıf öğrencisi katılmıştır. Deney grubuna, geliştirilen çok oturumlu OSB damgalama karşıtı akran eğitim programı (ODKAEP), haftada iki ders saati olmak üzere sekiz hafta boyunca uygulamıştır. Öğrencilerin OSB’ye yönelik bilgisi “Otizm Bilgi Anketi”, bilişsel tutumu “Sıfat Kontrol Listesi”, davranışsal niyeti “Paylaşılan Etkinlikler Ölçeği”, düşünülen benzerlik düzeyi “Benzerlik Derecelendirme Formu” ve duyuşsal, davranışsal ve genel tutumları “Çocukların Otizme Karşı Tutumları Ölçeği” ile ön-test, son-test ve kalıcılık aşamalarında belirlenmiştir. Bulgular, deney grubundaki öğrencilerin OSB hakkındaki bilgilerinin anlamlı düzeyde arttığını, tutumlarının olumlu yönde geliştiğini ve OSB’li akranlarla etkinliklere katılma isteklerinin arttığını göstermiştir. İzleme verilerinden elde edilen kazanımların büyük ölçüde korunduğu belirlenmiştir. Sonuç olarak ODKAEP, öğrencilerde bilgi ve tutum değişimini destekleyerek kaynaştırma/bütünleştirme ortamlarında OSB’li akranlara yönelik olumlu akran ilişkilerinin gelişmesine katkıda bulunmuştur. Programın yaygınlaştırılması, rehber öğretmen eğitimleriyle desteklenmesi ve akran farkındalığını güçlendirmeye yönelik benzer programların geliştirilmesi önerilmektedir.