Fonetik Ahenkten Anlam Derinliğine: el-Âdiyât Sûresi ve İmru’u’l-Kays’ın Muallakasında Yer Alan At Tasvirlerinin Estetik Kurgusu

Uzunyaylalı M. E.

Turkish Studies- Comparative Religious Studies, cilt.2, sa.2, ss.1-15, 2026 (TRDizin)

Özet

Arap retoriği, vahiy temelli söylem ile şiirsel ifade biçimlerini kuşatan tarihsel gelişimi boyunca, fonetik yapı ile anlamsal derinlik arasındaki etkileşimi merkeze alan özgün bir ifade sistemi ortaya koymuştur. Bu çalışma, klasik Arap edebiyatının iki kurucu anlatı formu olan erken dönem Arap şiiri ile Kur’ân-ı Kerîm’in ritmik ve ses merkezli anlatımı arasındaki edebî ve retorik ilişkileri karşılaştırmalı bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda el-Âdiyât Sûresi ile İmru’u’l-Kays’ın Muallakası’nda yer alan at tasvirleri, fâsıla yapısı, aliterasyon, asonans ve ritmik tekrar gibi fonetik sanatlar ekseninde analiz edilmiştir. Çalışmada söz konusu ses temelli edebî unsurların metinlerin tematik bütünlüğünü kurma, duygusal yoğunluğu artırma, hareket hissini güçlendirme ve hitabî etkiyi derinleştirme işlevleri ele alınmıştır. Araştırmada klasik belâgat teorisi ile modern fonostilistik yaklaşımlar birlikte değerlendirilmiş; ayet ve beyitlerdeki harf dağılımları, ses tekrarları ve vurgu unsurlarının anlam üretimindeki rolü incelenmiştir. Bulgular, Kur’ân ile klasik Arap şiiri arasında biçimsel düzeyde belirli paralellikler bulunduğunu; ancak Kur’ân metninin bu fonetik unsurları daha yoğun, sistematik ve çok katmanlı bir yapıda kullanarak şiir dilinden niteliksel olarak ayrıştığını göstermektedir. İlâhî kelâmda harf ve kelime tercihleri yalnızca semantik ölçütlere değil, fonetik değerlere de dayandırılmakta; ses, ritim ve ahenk anlamın inşasında etkin bileşenler hâline gelmektedir. Ayetler ve beyitler üzerinden yapılan çözümlemeler, özellikle Kur’ân tilâvetinde ortaya çıkan akustik kompozisyonun muhatap üzerinde güçlü psikolojik ve estetik etkiler meydana getirdiğini ortaya koymaktadır. Bu çerçevede Kur’ân’ın i‘câzının yalnızca anlamsal değil, fonetik düzlemde de belirginleştiği sonucuna ulaşılmaktadır

Arabic rhetoric, throughout its historical development encompassing revelatory discourse and poetic modes of expression, has articulated a distinctive system of expression that foregrounds the interaction between phonetic structure and semantic depth. This study aims to examine, through a comparative approach, the literary and rhetorical relations between early Arabic poetry and the rhythmical, sound-centered discourse of the Qur’an, which constitute two foundational narrative forms of classical Arabic literature. Within this framework, the depictions of horses in Sūrat al-ʿĀdiyāt and in the Muʿallaqa of Imruʾ al-Qays are analyzed on the basis of phonetic devices such as fāṣila structure, alliteration, assonance, and rhythmic repetition. The study evaluates the functions of these sound-based literary elements in establishing thematic coherence, intensifying emotional density, and strengthening rhetorical impact within both poetic and revelatory discourse. In addition, the research investigates how phonetic harmony contributes to the aesthetic perception of motion, speed, tension, and dramatic imagery in the horse descriptions examined. The findings demonstrate that, although certain formal parallels exist between the Qur’an and classical Arabic poetry, the Qur’anic text diverges qualitatively from poetic language by employing these phonetic elements in a more concentrated, systematic, and multi-layered configuration. In divine discourse, the selection of letters and words is determined not only by semantic criteria but also by phonetic values, whereby sound, rhythm, harmony, and acoustic balance become integral components in the construction and transmission of meaning.