MATEMATİK DERS VİDEOLARINDA SOSYAL VE BİLİŞSEL İPUCU KULLANIMININ BİLİŞSEL ÖĞRENME ÇIKTILARI ÜZERİNDEKİ ETKİSİ
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Bilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SEMANUR PASLI
Danışman: Hamza Polat
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: Bu çalışmanın amacı eğitsel videolarda yapay zekâ destekli sosyal ipucu (konuşan kafa biçiminde sunulan pedagojik avatar) ile bilişsel ipucu (içeriğin vurgulanarak adım adım sunulması) sunumunun matematik öğretiminde hatırlama, transfer, zihinsel efor ve görsel dikkat bileşenlerine etkisini incelemektir. Yöntem: İlgili çalışma kapsamında etkili eğitim materyali tasarımına yönelik teorik çerçeveyi temel alan eğitsel matematik videoları hazırlanmıştır. Hazırlanan videolar Atatürk Üniversitesi İnsan Bilgisayar Etkileşimi Laboratuvarı'nda eşleştirilmiş kontrol gruplu seçkisiz desen yöntemiyle belirlenen deney ve kontrol gruplarına atanan 67 lisans öğrencisi tarafından izlenmiştir. Öğrenciler seçilirken matematik konusunda ön bilgilerinin düşük olmasına dikkat edilmiştir. Deney grubundaki 34 öğrenci bilişsel ve sosyal ipuçları içeren eğitsel matematik videosunu izlerken, kontrol grubundaki 33 öğrenci sadece sosyal ipucu içeren videoyu göz izleme cihazında izlemiştir. Öğrencilere video öncesinde demografik anket ve ön bilgi testi uygulanarak katılımcıların benzer özellikte olup olmadıkları tespit edilmiştir. İzletilen video içeriğinin ardından hatırlama ve transfer testleri ile zihinsel efor ölçeği öğrencilere uygulanmıştır. Uygulama sonucunda elde edilen veriler t- testi, Mann-Whitney U testi ve ki kare testleri ile analiz edilmiştir. Bulgular: Yapılan analizler sonucunda bilişsel ve sosyal ipuçları içeren eğitsel matematik videolarının öğrencilerin hatırlama düzeylerini arttırdığı gözlemlenmiştir. Transfer puanları ve zihinsel efor düzeyleri incelendiğinde anlamlı bir fark oluşmadığı fakat transfer puanlarında bilişsel ve sosyal ipucu içeren videoları izleyen deney grubunun puanları ortalamasının daha yüksek olduğu görülmüştür. Öğrenme içeriğine ve pedagojik avatara yönelik görsel dikkat verilerine bakıldığında anlamlı bir fark oluşmadığı görülmüştür. Görsel dikkat verilerinin yoğunluğu irdelendiğinde ise hem sosyal hem bilişsel ipucu içeren eğitsel videoda kullanılan yönlendirici ipuçlarının öğrencinin kalma sürelerini daha fazla etkilediğini göstermiştir. Sonuç: Yapılan analizler sonucunda bilişsel ve sosyal ipuçları içeren eğitsel matematik videolarının öğrencilerin hatırlama düzeylerini arttırdığı gözlemlenmiştir. Transfer durumlarında anlamlı bir fark oluşmadığı fakat bilişsel ve sosyal ipucu içeren videoları izleyen grup puanları ortalamasının daha yüksek olduğu görülmüştür. Bu bulgunun tasarlanan eğitsel videonun eksikliğinden veya transfer testini çözen öğrencilerin hazırlanan eğitsel materyale ilk kez maruz kalması sebebiyle çözebilecekleri düzeyde olmamasından kaynaklanabileceği ön görülmektedir. Analizlerde zihinsel efor düzeyleri incelendiğinde anlamlı bir fark oluşmadığı görülmüştür. Bu durum öğrencide bilişsel yük oluşmadığını gösterir. Görsel dikkat verilerinin analizi iki aşamada incelenmiştir. İlk olarak öğrenme içeriğine yönelik görsel dikkat verilerine bakılmış ve anlamlı bir fark oluşmadığı görülmüştür. İkinci olarak pedagojik avatara yönelik görsel dikkat verileri incelenmiş ve anlamlı bir farklılığın oluşmadığı ortaya konmuştur. Görsel dikkat verilerinin yoğunluğu irdelendiğinde ise hem sosyal hem bilişsel ipucu içeren eğitsel videoda kullanılan yönlendirici ipuçlarının öğrencinin kalma sürelerini (dwell time) sosyal ipucu kullanılan eğitsel video verilerine kıyasla daha fazla etkilediğini göstermiştir. Araştırmadan elde edilen bulgular ışığında eğitimde pedagojik avatar kullanımının avantajları ve sınırlılıklarına değinilerek, çeşitli önerilerde bulunulmuştur. Anahtar Kelimeler: bilişsel ipucu, sosyal ipucu, sosyal ajan, pedagojik avatar,