Kars Eğitim Tarihi (Tanzimat'tan 2015'e)
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2016
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ARZU BOY
Danışman: Yavuz Aslan
Özet:1877-1878 Osmanlı Rus Savaşı'ndan önce Kars, Osmanlı Devletine ait bir sınır şehri idi. Sınır şehri olduğu için birçok defa çeşitli devletlerin saldırısına uğrayan bölge ekonomik, kültürel alanlarda olduğu gibi eğitim alanında da bu durumun zaman zaman dezavantajını yaşamıştır. Kars'ta da bu dönem Anadolu'nun diğer şehirlerinde olduğu gibi eğitim kurumları olarak medreseler faaliyet göstermekteydi. 1800'lü yılların başında bu kurumlar eski niteliklerini yitirdiği için 3 Kasım 1839 Tanzimat Fermanıyla birlikte eğitim kurumlarına yeni bir anlayış kazandırılmaya çalışıldı. Batıya açılan ilk pencere olarak değerlendirilen bu fermanla birlikte Batı rüzgarının etkisi kendini Kars'ta bulunan eğitim kurumlarında da gösterdi. Birçok defa Rus saldırılarının merkez noktası olan Kars 1877-1878 Osmanlı Devleti ile Rusya arasında yapılan savaştan sonra Rus yönetimine girdi. Kars'ın Rus yönetiminde olduğu süre boyunca her alanda Ruslaştırılmaya çalışılan bölge eğitim açısından da aynı kaderi paylaştı. Kars ve çevresinde birçok eğitim kurumu açıldı. Bu eğitim kurumlarının çoğunda Rus eğitim modeli uygulandı. Rus eğitim kurumlarının yanında Ermeni ve Yunan okulları da açıldı. Bölgede bulunan bir kısım Türk- Müslüman halk çocuklarını bu kurumlara göndermek istemediği için bölgeyi terk ederek Anadolu'nun içlerine doğru göç etti. Anadolu'ya yapılan göç hareketleri sonunda bölgedeki nüfus Türk- Müslüman halkın aleyhine gelişti. Kırk yıllık Rus yönetiminin ardından Kars'ta Milli Mücadele Dönemi'nde II. Doğu Harekâtı lideri Kâzım Karabekir Paşa tarafından bölge çocuklarının eğitilmesi için birçok eğitim kurumu açıldı. Bu okullar vesilesiyle eğitim adına büyük mesafeler katedildi. Mili Mücadele'nin ardından Türkiye Cumhuriyeti Devleti'nin kurulmasıyla birlikte eğitim konusunda sistematik hareket edilmeye çalışılarak milli bir eğitim modeli benimsendi. Uzun yıllar boyunca savaşa sahne olan Anadolu da eğitim çöktüğü gibi eğitim hizmetini verecek öğretmen bile yoktu. Öğretmen sıkıntısı özellikle köylerde çok fazla hissedilmekteydi. Bu durumu düzeltmek için ülkenin her tarafında köy enstitüleri açıldı. Aynı şekilde Kars'ta da Cilavuz Köy Enstitüsü açıldı. Böylelikle köy çocukları eğitilerek onların çok yönlü bireyler olarak yetişmesi sağlandı. Diğer yandan Kars merkez, ilçe ve köylerinde açılan halkevi ve halkodalarıyla okuma yazma seferberliği başlatıldı. Kars'taki eğitim faaliyetlerinin boyutuna değinirken en fazla "Halkevi"nin burada açılması önemli bir ayrıntıdır. Ayrıca yetişkinler için çeşitli alanlarda açılan kurslarla halk her açıdan bilinçlendirilmeye çalışıldı. Bu tür faaliyetlerle eğitim alanında büyük mesafeler katedilen Kars'ta 1974'te Dede Korkut Eğitim Enstitüsüyle yükseköğretime geçildi. Bu enstitünün ömrü ülke çapındaki bütün enstitülerle birlikte 1980'de son buldu. Kars'taki yükseköğretimin ikinci aşaması Kafkas Üniversitesidir. 1992'den önce öğrencileri Atatürk Üniversitesi'nde bulunan Üniversite bu tarihten sonra Kars'ta eğitim vermeye başlamıştır. Birim ve Öğrenci sayıları hızla artan Kafkas Üniversitesi günümüzde hızla gelişerek bünyesindeki öğrencilere hizmet vermeye ve akademisyenleriyle bilime katkı sağlamaya çalışmaktadır. Anahtar Kelimeler: Kars, Eğitim, 1877-1878 Osmanlı Rus Savaşı, Halkevi, Cılavuz