Belediye Katı Atık Geri Dönüşümünün Ekonomik ve Çevresel Etkileri: Panel Veri Analizi ve Ağ-VZA Yaklaşımı

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İktisat Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: FARUK ŞAHİN

Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Dilek Özdemir

Eş Danışman: Zeynep Ceylan

Özet:

Bu çalışmanın amacı, belediye katı atık geri dönüşümünün ekonomik büyüme ve çevresel kalite üzerindeki etkilerini makro ve mikro düzeyde bütüncül bir yaklaşımla ampirik olarak analiz etmektir. Makro düzey analizde, 1995–2021 dönemini kapsayan 33 ülkeye ait panel veri seti kullanılmıştır. İlk modelde ekonomik büyümeyi temsil eden kişi başına gayrisafi yurt içi hasıla (GDPP) bağımlı değişken olarak ele alınmış ve yük kapasitesi faktörü (LCF), belediye katı atık geri dönüşüm oranı (RCY), yenilenebilir enerji tüketimi (REC) ve doğal kaynak kiraları (NRR) açıklayıcı değişkenler olarak modele dahil edilmiştir. İkinci modelde ise çevresel kalite göstergesi olan yük kapasitesi faktörü (LCF) bağımlı değişken olarak tanımlanmış ve GDPP, RCY, REC ve NRR değişkenleri açıklayıcı değişkenler olarak kullanılmıştır. Her iki model, yatay kesit bağımlılığı ve eğim heterojenliğini dikkate alan ikinci nesil panel veri yöntemlerinden AMG ve CS-ARDL tahmincileriyle analiz edilmiştir. Bulgular, GDPP ile LCF arasında ters yönlü bir ilişki bulunduğunu; buna karşılık RCY'nin her iki modelde de kişi başına gelir ve çevresel kalite göstergeleriyle pozitif ve anlamlı ilişkiler sergilediğini göstermektedir. REC'in çevresel kalite ile ilişkisi tutarlı biçimde olumlu bulunurken, NRR'nin etkilerinin ülkeler arasında heterojenlik gösterdiği tespit edilmiştir. Mikro düzeyde ise Türkiye'deki 30 büyükşehir belediyesinin atık yönetim performansı, 2018, 2020 ve 2022 yılları için iki aşamalı Ağ Veri Zarflama Analizi yöntemiyle değerlendirilmiştir. Bulgular, atık yönetimi aşamasında görece yüksek etkinlik düzeylerine karşın, atık oluşumu aşamasında belirgin verimsizliklerin bulunduğunu ortaya koymaktadır. Çalışma, sürdürülebilirlik performansının yalnızca geri kazanım oranlarının artırılmasıyla sağlanamayacağını; atık oluşumunun kaynağında azaltılması, kaynak verimliliği odaklı üretim-tüketim yapılarının teşvik edilmesi ve döngüsel ekonomi araçlarının bütüncül politika çerçevesi içinde uygulanmasının gerekli olduğunu göstermektedir.