Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu ve özgül öğrenme güçlüğü olan bireyler ve sağlıklı kontroller arasında bilişsel performans ve okuma analizinin göz izleme ile karşılaştırılması

MEHMET ALİ DONBALOĞLU

Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu ve özgül öğrenme güçlüğü olan bireyler ve sağlıklı kontroller arasında bilişsel performans ve okuma analizinin göz izleme ile karşılaştırılması

Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Tıp Fakültesi, ÇOCUK RUH SAĞLIĞI VE HASTALIKLARI ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: MEHMET ALİ DONBALOĞLU

Danışman: Esen Yıldırım Demirdöğen

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Giriş: Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), bireyin akademik, mesleki ve günlük işlevselliği dahil olmak üzere hayatının birçok alanını etkileyen nörogelişimsel bir bozukluktur. DEHB, uygun şekilde tedavi edilmediğinde çocuklarda öz saygının zedelenmesine ve sosyal ilişkilerinin zayıflamasına neden olabilir. Özgül Öğrenme Bozukluğu (ÖÖB) okul çağında başlayan, etkileri yetişkinliğe kadar devam edebilen nörogelişimsel bir bozukluktur. Öğrenme bozukluğu, kişinin öğrenme yeteneğinin temelini oluşturan üç alandan (okuma, yazma ve matematik) birinde devam eden sorunları ifade eder. DEHB ve ÖÖB çocukluk çağının en sık görülen psikiyatrik rahatsızlıklarındandır. DEHB'lilerde ve ÖÖB'lilerde yürütücü işlev bozuklukları sıkça bildirilen sorunlardandır. Ayrıca DEHB ve ÖÖB'lilerin bir görev esnasında göz hareketi paternlerinin tipik gelişim gösterenlerden farklılık sergilediği yönünde çalışmalar bulunmaktadır. Çalışmamızda The Central Nervous System Vital Signs (CNSVS) aracılığıyla DEHB, ÖÖB ve sağlıklı kontrollerin yürütücü işlevlerini ve bilişsel fonksiyonlarını değerlendirmeyi; SMI RED 250 göz takip cihazı aracılığı ile okuma esnasındaki göz hareketlerini değerlendirmeyi; elde ettiğimiz sonuçları karşılaştırarak DEHB ve ÖÖB tanısına yardımcı olabilecek nesnel verilere ulaşmayı amaçlıyoruz. Yöntem: Çalışmamız DEHB ve ÖÖB tanısı almış çocukların nöropsikolojik durumlarının ve yürütücü fonksiyonlarının CNSVS Bilişsel Performans - Dikkat Testleri aracılığıyla değerlendirilmesi; okuma esnasındaki göz hareketlerinin göz izleme cihazı aracılığıyla değerlendirilmesi; bulguların kendi aralarında ve sağlıklı kontrol grubuyla karşılaştırılmasına yönelik yapılan kesitsel ve tanımlayıcı bir çalışmadır. Araştırmamızın örneklemi, Atatürk Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Polikliniği'ne, DEHB ve ÖÖB belirtileriyle başvuran 8-12 yaş arası olgular arasından seçilmiştir. İlk aşamada, bir çocuk psikiyatristi tarafından DSM-5'e göre DEHB ve ÖÖB tanısı düşünülen çocuklar değerlendirmeye alınmıştır. İkinci aşamada bu çocuklara yönelik olarak aile ve öğretmenler tarafından doldurulmuş ölçekler incelenmiş, aileye yarı yapılandırılmış tanı görüşmesi uygulanmış, yapılan klinik değerlendirme sonucunda DSM-5'e göre DEHB ve ÖÖB tanısı alan 26 DEHB'li ve 26 ÖÖB'li olgu ile; olgu gruplarının yaş ve cinsiyet dağılımların göz önünde bulundurularak 26 sağlıklı çocuk çalışmaya dahil edilmiştir. Görüşmeye gelen her çocuk görme problemleri, nörolojik, fiziksel problemler ve anlıksal yeti yitimi açısından değerlendirilmiş ve her çocuğa Wechsler Çocuklar için Zekâ Ölçeği Puanı uygulanmıştır. Çalışmamıza katılan olgu ve kontrol gruplarına bilgisayar karşısında The Central Nervous System Vital Signs (CNSVS) Bilişsel Performans - Dikkat Testleri uygulanmıştır. Daha sonra katılımcılara bilgisayar ekranından, kullandığımız SMI RED 250 göz takip cihazının yazılımı aracılığıyla oluşturduğumuz, metin taskı sunulmuştur. Metin okuma esnasında, göz takip cihazı aracılığıyla katılımcıların göz hareketleri kaydedilmiştir. Elde edilen veriler BeGaze yazılımı aracılığıyla değerlendirilmiştir. Bulgular: Çalışmamızda DEHB grubundaki çocuk ve ergenlerin CNSVS ana bölüm puanlarından Nörobilişsellik Endeksi, Sözel Bellek, Bilişsel Esneklik, Yürütücü İşlev, Psikomotor Hız, Karmaşık Dikkat, İşlem Hızı, Basit Dikkat, Motor Hız puanları, sağlıklı kontrollere kıyasla anlamlı ölçüde daha düşük bulundu. ÖÖB grubundaki çocuk ve ergenlerin CNSVS ana bölüm puanlarından Nörobilişsellik Endeksi, Kompozit Hafıza, Sözel Bellek, Görsel Bellek, Tepki Süresi, Bilişsel Esneklik, Yürütücü İşlev, Akıl Yürütme, Çalışma Belleği, Sürekli Dikkat, Psikomotor Hız, Karmaşık Dikkat, İşlem Hızı, Sosyal Keskinlik, Motor Hız puanları, sağlıklı kontrollere kıyasla anlamlı ölçüde daha düşük bulundu. ÖÖB grubunun Kompozit Hafıza, Sözel Bellek ve Akıl Yürütme puanları DEHB grubuna kıyasla anlamlı ölçüde daha düşük bulundu. Bunların dışındaki alanlarda (Nörobilişsellik Endeksi, Bilişsel Esneklik, Yürütücü İşlev, Psikomotor Hız, Karmaşık Dikkat, İşlem Hızı, Basit Dikkat, Motor Hız) iki grup arasında anlamlı farklılık saptanmadı. DEHB, ÖÖB ve sağlıklı kontrol gruplarının okuma esnasında göz hareketlerinin takibi sonucu elde edilen Göz İzleme verilerinin karşılaştırılması neticesinde, ÖÖB grubu sağlıklı kontrol grubuna kıyasla anlamlı oranda daha fazla ortalama fiksasyon sayısına, daha kısa ortalama sakkad amplitüdüne, daha fazla toplam sakkad sayısına, daha uzun toplam sakkad süresine, daha uzun ortalama fiksasyon süresine ve daha uzun toplam okuma süresine sahipti. ÖÖB grubu aynı zamanda DEHB grubuna kıyasla anlamlı ölçüde daha fazla toplam sakkad sayısına, daha uzun ortalama fiksasyon süresine ve daha uzun toplam okuma süresine sahipti. DEHB grubunun göz hareketleri sağlıklı kontrol grubundan anlamlı farklılık göstermedi. Sonuç: Çalışmamızda DEHB ve ÖÖB grupları ile sağlıklı kontrol grubu arasında CNSVS bilişsel performans – dikkat testleri sonuçlarının ve göz izleme verilerinin karşılaştırılması neticesinde elde edilen bulgular, DEHB ve ÖÖB'nin nörobilişsel fonksiyonlarda anlamlı ölçüde bir bozulmaya sebep olduğu görüşünü desteklemekte; göz izleme ölçümlerinin ÖÖB'li çocukların okuma esnasında yaşadıkları güçlüğün objektif göstergeleri olarak ÖÖB'li çocukların ayırıcı tanısında faydalı olabileceğini düşündürmektedir.