Yeni nesil sentetik kannabinoid CUMYL-4CN-BINACA'nın nörotoksik ve teratojenik etkilerinin zebra balığı embriyo ve larvalarında araştırılması
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Moleküler Biyoloji Ve Genetik Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: DERYA YILMAZTÜRK
Danışman: Turgay Şişman
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: CUMYL-4CN-BINACA gibi sentetik kannabinoidler, gelişimsel toksisitesi büyük ölçüde bilinmeyen, yeni ortaya çıkan psikoaktif maddelerdir. Doğum öncesi ve erken yaşam maruziyetine ilişkin artan riskler göz önüne alındığında, bu maddelerin embriyonik gelişim üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi son derece önemlidir. Bu çalışmada, CUMYL-4CN-BINACA'nın zebra balığı (Danio rerio) embriyoları üzerindeki etkileri morfolojik gelişim, davranış ve gen ekspresyonu açısından incelenmiştir. Yöntem: Embriyolar, 1.25 ile 40,0 mg/L konsantrasyon aralığında, kısa süreli (döllenmeden sonraki 3–24 saat) ve uzun süreli (3–120 saat) olmak üzere iki farklı zaman aralığında CUMYL-4CN-BINACA'ya maruz bırakılmıştır. Gelişimsel toksisite göstergeleri, hayatta kalma, yumurtadan çıkma ve larva hareketliliği değerlendirilmiştir. Ayrıca, apoptoz, davranış ve nörotransmisyonla ilişkili 19 genin transkript düzeyleri qPCR ile nicel olarak ölçülmüştür. Bulgular: Kısa süreli maruziyet anlamlı bir morfolojik etki oluşturmazken, uzun süreli maruziyet doza bağımlı olarak teratojenik etkilere yol açmıştır; bu etkiler arasında perikard ve vitellus kesesi ödemi, omurga deformiteleri ve hipoaktivite yer almaktadır. 120. saatte belirlenen medyan öldürücü konsantrasyon (LC₅₀) 16.624 mg/L ve medyan etkili konsantrasyon (EC₅₀) 9.083 mg/L olarak bulunmuştur. Uzun süreli maruziyet, davranışla ilişkili genlerin (gnrh3, gnrhr3, kiss2), apoptoz belirteçlerinin (casp3a, casp8, ifng1, tp53) ve DNA onarım geni rad51'in ekspresyonunu önemli ölçüde değiştirmiştir. Ayrıca, dopaminerjik (dat, drd1, drd3), serotonerjik (5ht1aa, 5ht1a, 5ht1b, 5ht2c) ve GABAerjik (gabra1, gat1, abat, gad1b) nörotransmisyonla ilişkili genlerin düzenlenmediği gözlemlenmiştir. Sonuç: Bu bulgular, CUMYL-4CN-BINACA'nın zebra balığı embriyolarında normal gelişim ve nörodavranışsal programlamayı bozduğunu göstererek, erken omurgalı gelişimi açısından potansiyel bir risk taşıdığını ortaya koymaktadır.