A COMPARATIVE STUDY OF ADMINISTRATIVE STRUCTURES IN ASSYRIA AND URARTU:THE PERIODS OF ADAD-NIRARI III AND MENUA

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: MAHER MAHMOOD YOUNUS ALAHMED

Danışman: Yasin Topaloğlu

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu tez, III. Adad-nirari Dönemi'nde ki Asur Devleti ile Menua Dönemi'nde Urartu Devleti'nin idari sistemini incelemektedir. Her iki devletin idari yapıları arasındaki örgütsel yapı, yetki dağılımı, resmî makamlar, taşra yönetimi, yerel ve merkezi yönetim sistemi, tapınak yönetimi ve askerî seferler açısından benzerlikler ve farklılıkları ortaya koymayı amaçlamaktadır. Urartu ve Asur arkeolojik verilerinin yanı sıra yazılı kaynakların analizine dayanmakta olup, bu alandaki modern çalışmalardan da yararlanmaktadır. Asur'un ortaya çıkan coğrafya onun sürekli bir askerî yayılma siyaseti benimsemesine yol açmıştır. Buna karşılık dağlık ve engebeli bir coğrafyaya sahip olan Urartu'nun ise kendini korumak için kalelere ve güçlü bir altyapıya sahip olmayı zorunlu kılmıştır. Yönetimsel olarak iki devlet de merkezi yönetimi benimsedikleri anlaşılmaktadır. Ancak Asur daha karmaşık idari ve askerî özellikler göstermektedir. Dinî açıdan ise iki devlet de otoriteyi meşrulaştırmak için dini kullanmıştır. Urartu, Baş Tanrı Haldi'nin liderliğinde daha katı bir teokratik hiyerarşi uygularken Asur, daha ayrıntılı dinî kayıtlar ve rahipler için daha geniş bir idari rol ile öne çıkmıştır. Karşılaştırma, Urartu devletinin bir ölçüde Asur modelinden etkilendiğini, ancak özellikle bölgesel yönetim ile merkez ve çevre arasındaki güç dağılımında kendine özgü özellikler oluşturabilmiştir. Ayrıca, III. Adad-nirari Dönemi'ndeki Asur yönetiminin, Menua Dönemi'ndeki Urartu'nun katı merkezileşmesine kıyasla görece daha esnek olduğunu ortaya koymaktadır. MÖ 9. ve 8. yüzyıllarda iki komşu ve rekabet hâlindeki gücün idari modellerini inceleyerek, Antik Yakın Doğu'da yönetim ve idare sistemlerinin gelişiminin anlaşılmasına katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. Tez, Asur'un genişlemeci bir güç modeli sunduğunu, buna karşılık Urartu'nun, güçlü savunma ve idari düzeni sayesinde Asur hâkimiyetine karşı direnebilen bir güç modeli temsil ettiğini ortaya koymaktadır. Anahtar Kelimeler: Asur, Urartu, Yönetim Sistemi, Menua, III. Adad-nirari