Mevlânâ Hâlid-i Bağdadî ve Hâlidî Tasavvuf Geleneğinin Tarihi Gelişim Süreci

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslâm Bilimleri Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2013

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Abdulcebbar Kavak

Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Cengiz GÜNDOĞDU

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî XIX. asrın ilk çeyreğinden itibaren Müceddidî şeyhi olarak Ortadoğuda adından en çok bahsedilen mutasavvıf şahsiyetlerden biridir. Kurucusu olduğu Hâlidîlik yarım asır içerisinde Irak, Suriye, İran, Mısır, Anadolu ve Kafkasya bölgesi ile Uzakdoğuya kadar yayılma imkanı bulmuştur. XIX. asrın başlarına kadar daha çok Hint alt kıtası ve Asyada meydana gelen siyasi ve toplumsal hadiselerde etkin rol oynayan Müceddidîlik, Mevlânâ Hâlidle beraber Ortadoğuya açılma fırsatını yakalamıştır. Hâlidîliğin tekke ve medreseyi birleştiren ve ilmi önceleyen tavrı ilmiye sınıfına mensup pek çok tanınmış şahsiyetin bu tarîkata girmesinde etkili olmuştur. Mevlânâ Hâlidin karizmatik kişiliğinin yanı sıra yetiştirdiği yüzden fazla halifesinin etkin çalışmaları, Hâlidîliği İslam dünyasının birçok ilim ve kültür merkezinde etkin bir tarîkat haline getirmiştir. Başta Mevlânâ Hâlid olmak üzere Hâlidî şeyhlerinin Ehl-i sünnet?e bağlılık ve bidatlerle mücadele hususundaki tavizsiz duruşları ile Müslümanların halifesi sıfatını taşıyan Osmanlı padişahlarına verdikleri destekle ortaya çıkan siyasî tavırları, Hâlidîliğin hem Osmanlı devlet ricali hem de geniş halk kitlelerince hüsn-i kabul görmesini sağlamıştır. Ortadoğuda meydana gelen pek çok siyasî ve toplumsal hadiselerde Hâlidî şeyhlerinin doğrudan veya dolaylı müdahil olmaları, Hâlidî tasavvuf geleneğinin bu coğrafyada yayılmasında etkili olmuştur. Şia ve Vehhabiliğin karşısında yer alan bu hareket iki asırdan beri Irak, İran, Kafkasya ve Anadolu?da gelişen ve bu bölgelerin kaderini etkileyen pek çok olay karşısında organize olmuş, Ortadoğu?dan Uzakdoğuya kadar geniş bir alanda faaliyetlerini sürdürmüştür ve hala da sürdürmektedir.