Seçı̇lmı̇ş Çı̇ft Yıldız Sı̇stemlerı̇ndekı̇ Varsayımsal İlave Cisimlerin Yörünge Kararlılıkları

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Astronomi Ve Astrofizik Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: MUHAMMET EMİR KENGER

Danışman: Aykut Özdönmez

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Amaç: Literatürde örten çift yıldız sistemlerinin O–C diyagramlarında gözlemlenen periyodik değişimlerin Işık Seyahat Süresi (LTT) etkisi ile modellenmesi sonucu varlığı öne sürülen varsayımsal ilave cisimlerin yörünge kararlılıklarını araştırmak amaçlanmıştır. Temel hedef, LTT yöntemiyle elde edilen yörünge çözümlerinin N-cisim dinamiği çerçevesinde dinamik kararlılığını sayısal simülasyonlar aracılığıyla test etmektir. Yöntem: Teorik ve hesaplamalı astrofizik prensiplerine dayalı bir Sayısal Modelleme ve Simülasyon yaklaşımı kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Çalışma üç temel aşamadan oluşmaktadır. Birinci aşamada literatürden LTT etkisiyle üçüncü bir cisme sahip olduğu rapor edilen ve kararlılık testleri yapılmamış örten çift yıldız sistemleri seçilmiş ve bu sistemler için önerilen yörünge parametreleri derlenmiştir. İkinci aşamada bu yörünge parametreleri başlangıç koşulları olarak alınarak her bir sistem için REBOUND N-cisim simülasyon paketi kullanılarak modeller oluşturulmuştur. Bu modeller WHFast ve IAS15 gibi yüksek hassasiyetli entegratörler ile entegre edilmiştir. Üçüncü ve son aşamada ise simülasyon sonuçları analiz edilerek her bir varsayımsal cismin yörünge dinamiği belirlenmiş olup yörünge kararlılık zaman çizelgeleri ve yörünge kararlılık haritaları ile parametre uzayının kararlılık analizi yapılmıştır. Bulgular: Analizler tek ilave cisim barındırdığı önerilen 31 sistemin tamamının incelenen zaman ölçeğinde dinamik olarak kararlı olduğunu ortaya koymuştur. Ancak çoklu ilave cisim barındırdığı önerilen 13 sistemden 11'inin yayımlanmış yörünge parametreleriyle dinamik olarak kararsız olduğu tespit edilmiştir. FZ Del, W Del ve Z Dra gibi birçok sistemin yüzlerce yıllık çok kısa zaman ölçeklerinde dağıldığı görülürken UZ Lyr gibi bazı sistemlerin kararsızlığı ise milyonlarca yıllık entegrasyonlar sonucunda ortaya çıkmıştır. İncelenen çoklu sistemler arasında FK Aql ve Kepler-451'in uzun dönemli kararlılığını koruduğu belirlenmiştir. Sonuç: LTT etkisi ilave bir cismin varlığına dair güçlü bir bulgu sunsa da bu çalışmanın sonuçları her matematiksel modelin dinamik olarak kararlı bir yörüngeye karşılık gelmediğini ortaya koymuştur. Kararsız olduğu bulunan sistemlerde gözlemlenen periyodikliğin kısa ömürlü bir yörüngesel durumun geçici bir yansıması olabileceği veya yıldızların manyetik aktivitesi gibi alternatif mekanizmalardan kaynaklanabileceği sonucuna varılmıştır. Anahtar Kelimeler: çift yıldızlar, ilave cisimler, yörünge kararlılığı, kaos, N-cisim simülasyonları, rebound