Trabzon Mihrapları
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sanat Tarihi Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2021
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: RAZİYE ÇİĞDEM ÖNAL
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Zerrin Köşklü
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Mihrap, başlangıçta sadece kıblenin belirlenmesi için yere çizilen bir çizgi ya da bir taş parçası iken İslamiyet'in yayılması ile beraber yapılan cami, mescid, namazgâh, türbe, han, medrese gibi yapılarda mutlaka kullanılan mimari bir unsur olmuştur. Hz. Muhammed ve Dört Halife döneminden itibaren başlangıçta Arabistan yarımadası, Mısır, Suriye ve Kuzey Afrika'da önemli örneklerini gördüğümüz mihraplar, İslamiyet'i kabul eden Türkler ile beraber Orta Asya ve Anadolu'da en güzel örneklerini vermiştir. Osmanlı Devleti'nin stratejik konumu sebebiyle önem verdiği şehirlerden biri olan Trabzon'da da XV. yüzyıl ile XX. yüzyılın ilk yarısında mimariye kazandırılan, yapıldıkları dönemin tipolojik ve tezyini unsurları hakkında okumalar yaptıran, kent ve kırsal mimari ayrımı yapılmaksızın 150 mihrabın kataloglandığı bu çalışma ile Trabzon'da erken, klasik ve geç dönem Osmanlı mihraplarının gelişimleri ve üslupsal değişimleri hakkında bilgilere ulaşılmış, erken Cumhuriyet dönemi mihrapları da eklenerek ulusal/milli akımların etkileri tespit edilmiştir. XV., XVI. ve XVII. yüzyıldan birer adet XVIII. yüzyıldan ise üç mihrap günümüze ulaşmıştır. Büyük çoğunluğun 104 mihrap ile XIX. yüzyıla ait olması batılı sanat üsluplarının bölgedeki dinamizmi ile ilgili fikir verirken XX. yüzyılın ilk yarısına ait diğer 40 mihrap batılı etkilerin yavaş yavaş kırılmaya başlayıp milli mimari uyanışın kıpırtılarının etkili olduğu tasarımlarla mimariye kazandırılmıştır. İkonografik açıdan kimi zaman cennete açılan kapı olarak düşünülmesiyle, kimi zaman ortasından asılı kandillerin "Allah" ile özdeşleştirilmesiyle, kimi zaman da ilk imam Hz. Muhammed'e olan saygıyı ifade etmesiyle İslam coğrafyasında öneminin altı çizilen mihraplar, Trabzon'da da maddi ve manevi gerekliliği esasına göre şekillendirilmiş, hem tipolojik hem de tezyini unsurları ile ön plana çıkarılmış kıymetli sanat eserleri olarak Türk kültür belleğinde ki yerini almıştır.