Davul zurna ile icra edilen halay/bar müziklerinin bağlama için uyarlanması: Erzincan ili örneği

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, TÜRK MÜZİĞİ ÇALIŞMALARI ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ŞAFAK CEYLAN

Danışman: Sinan Haşhaş

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Amaç: Bu araştırma, Erzincan ili ve çevresinde davul-zurna eşliğinde icra edilen halay ve bar müziklerinin bağlamaya uyarlanma süreçlerini müzikolojik, kültürel ve icraya yönelik boyutlarıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, geleneksel icra ortamlarında şekillenen ezgilerin bağlamaya aktarımı sırasında ortaya çıkan makam, usûl ve teknik dönüşümler ile bu dönüşümlerin icracı kimliği, temsil anlayışı ve repertuvar oluşumu üzerindeki etkileri ele alınmıştır. Uyarlama kavramı yalnızca teknik bir aktarım değil, kültürel dokunun yeniden üretildiği çok katmanlı bir süreç olarak değerlendirilmiştir. Yöntem: Araştırma nitel model doğrultusunda yürütülmüş; literatür taraması, alan araştırması, yarı yapılandırılmış görüşmeler ve müzikal çözümleme yöntemlerinden yararlanılmıştır. Seçilen halay ve bar örnekleri makam, usûl, notasyon ve icra farklılıkları açısından karşılaştırmalı olarak incelenmiş; davul-zurna geleneğine özgü ritmik yapı, süsleme ve tavır özelliklerinin bağlama icrasına etkileri analiz edilmiştir. Bulgular: Alan araştırması kapsamında yapılan çeşitli incelemelerde, Erzincan halayları ve barlarının yöre sanatçıları tarafından genellikle usta-çırak ilişkisiyle aktarıldığı ayrıca bu yolla otantik icra dokularının büyük ölçüde korunduğu tespit edilmiştir. Yörede icrâ edilen halayların ve barların büyük bir çoğunluğunda TRT THM arşivindeki mevcut notalarından farklılıklar olduğu saptanmıştır. Uyarlama sürecinin bağlamanın teknik kapasitesini ve repertuvarını zenginleştirdiği, geleneksel icranın temsil boyutuna ilişkin yeni tartışma alanları oluşturduğu görülmüştür. Yöre sanatçılarının icralarından kayıt altına alınan ezgilerin uyarlama sürecinde ise ritmik derinlik, süsleme ve icra tavrında bağlamanın çalgısal özelliklerinden kaynaklanan bazı dönüşümlerin ortaya çıktığı belirlenmiştir. Sonuç: Araştırma sürecinde incelenen ezgilerde farklı makamsal yapılar da görülmekle birlikte özellikle hüseynî ve uşşak makamlarının yaygın olduğu, ölçü yapıları üzerinde yapılan değerlendirmelerde ise sofyân ve evfer usûllerinin öne çıktığı görülmüştür. Örneklem ezgilerin orijinal notaları ve yöresel icraları arasında çeşitli farklılıkların bulunduğu, uyarlanan ezgilerin hem bağlama icra repertuvarı hem de bağlama eğitiminde aktif olarak kullanılabilecek müzikal yapıları bünyelerinde barındırdıkları sonuçlarına ulaşılmıştır. Ayrıca uyarlama olgusunun teknik aktarımın ötesinde kültürel süreklilik, yeniden üretim ve temsil anlayışıyla ilişkili çok boyutlu bir yapı sergilediği; Erzincan halay ve bar müziklerinin bağlama aracılığıyla yeniden üretilmesinin müzik mirasının korunması, yaygınlaştırılması ve eğitim literatürüne katkı sağlayabileceği sonucuna ulaşılmıştır.