MEVLÂNÂNIN MESNEVİ'SİNDE AKLIN VE AŞKIN YÜZLEŞMESİ
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: DARIOUSH JAHANI NAMINI
Danışman: Haci Ömer Özden
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Mevlânâ Celaleddin Rumi, Tasavvuf okulunda yetişmiş büyük Müslüman mistiklerden biridir. Kendisinden önceki tasavvufi eğilimleri öğrenmekle kalmamış, aynı zamanda filozofların, kelamcıların, fıkıh ve tefsir sahiplerinin görüş ve kanaatlerine de aşina olmuştur. Peygamberlik ayetleri ve hadislere olan aşinalığının yanı sıra İslam tarihi ve fıkraları hakkındaki bilgisi, şiir ve sözler koleksiyonunda görülebilir. O, şiirlerinde sadece kendi durumlarını ve tespitlerini anlatan, başkalarının sözlerini tekrar etmekten kesinlikle kaçınan tutkulu bir şairdi. Mevlânâ, tartışmacı irfan ve akıl mantığına karşı, şiirinde temelde hiçbir kural ve düzenlemeye bağlı kalmamakla birlikte, düşüncelerinin içeriğine dair kısa bir inceleme bile, bu dağınıklığın ve düzensizliğin arkasında istikrarlı ve düzenli bir düşünceye sahip olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla teorik tasavvuftan pek memnun olmasa da tasavvufi teorilerini bu şiir diliyle ifade etmeyi tercih etmiştir. Ancak Mevlevî, kemâl ve ilmin son mertebelerini kalpte ve aşkta mümkün görse de bu nokta hiçbir şekilde ilmin inkârı anlamına gelmemektedir. Çünkü o, insan yaşamının diğer alanlarını inkâr etmek yerine, tüm güç ve kapasitelerinin gerçek sırrını açıklamaya çalışır. Mevlânâ, bazı sufilerin aşırılıklarından kaçınmaya ve insanı tüm kimliği ve varlığıyla incelemeye çalışmıştır. Ona göre duyu ve akıl dünyası, insan yaşamının bir parçasıdır ve onun yükselmesi ve aşılması için ilk olanaktır; ancak bazen bu imkânı ve kapasiteyi bir engel haline getiren şey, aklın bilgisine olan ihtiyacın anlaşılamamasıdır. Mevlânâ akıl ve sevginin her birini kendi yerine ve rütbesine yerleştirilecek şekilde düzenler ve tasvir eder. Akıl ve diğer birçok kelime aynı kelime dağarcığını paylaşır; bu nedenle, aklın tüm metinlerde ve her durumda sabit bir anlamı yoktur. Mevlânâ Mesnevî'de şöyle der: Ortak kelime her zaman Rahzan'dır. Dikkatli olmazsak aynı kelimenin farklı anlamlarının tuzağına düşebiliriz. Akıl da böyledir. Aklı, her zaman kâr ve zarar olarak hesaplayan, asla özveri ve fedakarlığı düşünmeyen bir güç olarak düşünürsek; Mevlânâ da bu tür bir mantığı kabul etmez. Bu çalışmamızda Mevlânâ'nın Mesnevi'sinde aşk ve aklı incelemeye çalıştık. Anahtar Kelimeler: Akıl ve aşk, Mevlânâ, Duyusal bilgi, Akli bilgi, Sezgisel bilgi