HALK ARASINDA TÜTSÜ OLARAK KULLANILAN PEGANUM HARMALA L. (ÜZERLİK) BİTKİSİNDE BULUNAN HALÜSİNOJENİK ETKİLİ BİLEŞİKLERİN ARAŞTIRILMASI
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Kriminalistik Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MERVE AKDOĞAN
Danışman: Cavit Kazaz
Özet:Amaç: Günümüzde yaygın olarak kullanılan ve bitkisel tütsü ürünlerinden olan Peganum harmala L. (üzerlik) bitkisinin insan üzerinde rahatlatıcı etkisi olduğu bilinmektedir. Bu çalışmadaki amacımız bitkisel tütsü ürünlerinden olan üzerliğin meyve ve tohum kısmının tütsü şeklinde yakılarak ve dumanını uygun bir çözücüyle çözerek, yapısal karakterizasyonu yapmak ve içeriğindeki halüsinojenik etkili bileşikleri araştırarak literatüre katkı sağlamaktır. Aynı zamanda tez kapsamında P. harmala bitkisinden pedisel, petal, sepal, stamen ve pistillerinden manuel olarak kesitler alınmak suretiyle onların anatomik özellikleri incelenmiştir. Yöntem: Üzerlik bitkisinin tohum ve meyvelerine ait bitki materyali Erzurum'da bulunan aktarlardan temin edilmiştir. Üzerlik bitkisinin dumanının çözülmesinde n-hekzan ve diklorometan çözücüleri kullanılmıştır. Çözücülere alınan uçucu yağlar GC-MS (Gaz Kromatografisi-Kütle Spektroskopisi) cihazı ile analiz edilmiştir. Bitkide bulunan uçucu bileşenleri taşıyan anatomik karakterleri tespit etmek için, bitkinin pedisel, petal, sepal, stamen ve pistillerinden manuel olarak kesitler alınmıştır. Kesitler, Zeiss 415500-1800-000 marka mikroskop kullanılarak 4x, 10x ve 40x ölçeklerinde büyütülerek incelenmiş ve fotoğraflanmıştır. Bulgular: P. harmala bitkisinin tohum ve meyvelerine ait kimyasal bileşenlerin tespiti, Erzurum Bölge Kriminal Polis Laboratuvarı Müdürlüğü, Kimyasal İnceleme Şube Müdürlüğünde Gaz Kromatografisi-Kütle Spektrometresi (GC/MS) cihazında gerçekleştirilmiştir. Analizlere ait kromatogramlar ve GC/MS sonuçları tablolar halinde gösterilmiştir. P. harmala bitkisinden pedisel, petal, sepal, stamen ve pistillerinden manuel olarak alınan kesitler sartur ve kloralhidrat reaktifleri kullanılarak hazırlanmıştır. Pedisel ve sepal (enine ve yüzeysel) anatomilerinde sapı ve başı çok hücreli salgı tüyleri tespit edilmiştir. Ayrıca sepal enine kesit anatomisinde druzlar, petal yüzeyel anatomisinde basit billurlar görülmüştür. Bitkinin stigmasının papilli olduğu tespit edilmiştir. Sonuç: P. harmala tohumu ve meyvesine ait dumandaki (tütsü) kimyasal bileşikler bir GC-MS cihazı kullanılarak belirlenmiştir. Diklorometan ve n-hekzana alınan numunelerde, insanlarda merkezi sinir sistemini etkileyen algı, düşünce ve duyguları değiştirici etkilere sahip ve halüsinojenik özelliklere sahip olan harmin adlı bileşiğin olduğu tespit edilmiştir. Bitki materyaline ait anatomik bulgular oldukça hassas olan bir mikroskop vasıtasıyla belirlenmiştir. Üzerlik bitkisinin yakılarak, oluşan tütsünün çözücüye adsorbe olması için çift girişli balon ve Clevenger apareyi kullanılmak süretiyle oluşturulan özel bir düzenek ilk defa tarafımızca geliştirilmiştir.