Trabzon ve Bayburt Yöre Türkülerinde Kadının Sosyo-Kültürel Konumu ve Türkülerdeki Müzikal Özellikler Üzerine Bir İnceleme
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi, Müzik Bilimleri, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Merve YAVUZ
Danışman: Mehmet Can Pelikoğlu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: Bu araştırmaya TRT repertuvarına kayıtlı olan ve içinde kadın figürü bulunan Trabzon -Bayburt türkülerinden yola çıkılmıştır. Bu eserlerde; tür, usul yapısı, ezgi yapısı ve makam yapıları gibi müzikal unsurlarla yöre türkülerinde kadının sosyo-kültürel durumunun değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Yöntem: Bu araştırma, Trabzon ve Bayburt yöre türkülerinde kadının sosyo-kültürel durumunu ve bu türkülerin müzikal özelliklerini belirlemek ve tasnif etmek amacıyla betimsel bir araştırma olarak tasarlanmıştır. Araştırma, betimsel analiz yöntemiyle yürütülmüş olup tarama modeli esas alınmıştır. Genel tarama modeli de kullanılarak TRT repertuvarında bulunan ve Trabzon-Bayburt yörelerine ait olan kadın motifli türküler üzerine kapsamlı bir inceleme gerçekleştirilmiştir. Çalışmada, veriler doküman incelemesi yoluyla toplanmıştır. Bu bağlamda, TRT repertuvarında bulunan ve Trabzon-Bayburt yörelerine ait olan kadın motifli türkülerden 15 er toplam 30 türkünün notaları, müzikal yapıları ve güfteleri detaylı bir şekilde analiz edilmiş ve ortaya konulan sonuçlar tablolar halinde sunulmuştur. Bulgular: Araştırmada ilk olarak toplam 30 türküde kadın figürünü belirlenmesi için güfte analizleri yapılmış ve sözlerde kadının sosyo-kültürel durumu ortaya konulmaya çalışılmıştır. Ardından kadın figürünü içeren ve araştırma doğrultusunda seçilen bu türkülerin makam ve cümle yapıları incelenmiştir. Son olarak türkülerin ritmik analizleri yapılarak usul analiz şemaları çıkarılmıştır. Sonuç: Sosyo kültürel açıdan sonuçlar incelendiğinde; Trabzon türkülerinde, Kadın adı: "Emine", "Menşure", "Yar" gibi özel isimler (özellikle kadın adları) sıkça yer almıştır. Kız: Birçok türküde "kız" kelimesi kullanılmış, kadının genç ve/veya evlenmemiş halini ifade etmek için kulanılmıştır. Gelin: Kadın figürü, özellikle "gelin" olarak sunulmuş, bu da kadının toplumsal rolünü ve evlilikle ilişkilendirilen durumunu ifade etmiştir. Yar: Aşk ilişkilerini tanımlarken sıkça kullanılan bir kelime olmuştur. Yavrum: Sevgi ve şefkat bağlamında kullanılan bir kelime olarak kulanılmıştır. Eş: Kadının evlilik bağlamındaki konumunu ifade etmiştir. Anne: Kadın figürünün bazen annelik rolünde yer aldığı da türkü sözlerinde yer almıştır. Bu kelimeler, kadın figürünün anlatılardaki toplumsal rollerini ve ilişkilerini temsil etmek için sıkça tercih edilmiştir. Bayburt türkülerinde ise; Kız: Birçok türküde "kız"kelimesi, kadın figürünü tanımlamak için sıkça kullanılmış, kadının gençlik ve toplumsal rollerini ifade etmek için tercih edilmiştir. Gelin: Kadının evlilikle ilişkilendirilen konumu ve toplumsal normlar çerçevesinde "gelin" kelimesi de sıkça yer almış. Nazlı Yar: Aşk ilişkilerini ve kadının çekiciliğini ifade etmek için "nazlı yar" gibi ifadeler kullanılmış. Güzel: Kadının fiziksel güzelliğini tanımlayan bu kelime pek çok türküde yer almış. Hanım: Kadının toplumsal olarak saygı gösterilen ve belirli bir yaşa gelmiş figürü olarak "hanım" kelimesi de sıklıkla kullanılmış. Yar: Aşk, sevgili anlamında "yar" kelimesi kadın figürüyle özdeşleşmiş. Bacı: Aile içindeki kadın figürünü tanımlayan bir kelime olarak kullanılmış. Ana: Kadının annelik rolüne atıfta bulunan "ana" kelimesi de bazı türkülerde yer almıştır. Bu kelimeler, kadın figürünün toplumsal rollerini, evlilikle ilişkilendirilen anlamlarını, fiziksel çekiciliğini veya bireysel özelliklerini yansıtan kelimelerdir. 5 türkünün Uşak, 3 türkünün Hicaz, 3 türkünün Segâh, 2 türkünün Hüseyni, 2 türkünün ise makamında olduğu görülmüştür. Yapılan makam analizlerinde araştırmaya konu olan kadın temalı türküler içerisinde en çok uşşak makamının kullanıldığı sonucuna ulaşılmıştır. Araştırmaya konu olan Trabzon yöresi kadın konulu 15 türkü üzerinde yapılan usul analizlerinde ise en çok 4/4'lük ve 7/8'lük usullerin kullanıldığı sonucuna ulaşılmıştır. Bayburt yöresi kadın konulu 15 türkü üzerinde yapılan makamsal dizi analizlerinde 7 türkünün Uşşak, 2 türkünün Hüzzam, 2 türkünün Segâh, 2 türkünün Çargâh, 1 türkünün Hüseyni, 1 türkünün ise Karcığar makamında olduğu görülmüştür. Yapılan makam analizlerinde araştırmaya konu olan kadın temalı türküler içerisinde en çok uşşak makamının kullanıldığı, en az ise hüseyni ve karcığar makamlarının kullanıldığı sonucuna ulaşılmıştır. Araştırmaya konu olan Bayburt yöresi kadın konulu 15 türkü üzerinde yapılan usul analizlerinde ise en çok 10/8'lik usulün kullanıldığı sonucuna ulaşılmıştır.