Yeni veriler ışığında Kuzeybatı İran'da Kura-Aras kültürel süreci ve Doğu Anadolu Bölgesi ile ilişkiler
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2018
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MANOUCHEHR ESKANDARZADEH
Danışman: Mehmet Işıklı
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Kuzeybatı İran'ın bölgesel kronolojisine göre, Erken Tunç Çağı, Hasanlu VII evresine denk gelmektedir. Bölgede bu süreç daha çok Yanik Kültürü ile tanınmakla beraber Kura-Aras Kültürü veya Erken Transkafkasya Kültürü olarak da bilinmektedir. Bu çalışmamızda arkeoloji literatüründe daha yaygın olduğu için Kura-Aras Kültürü ismini kullanmayı tercih ettik. Bu dönem, özellikle Geoy Tepe (K1 tabakası) buluntuları ve Yanık Tepe'den elde edilen C 14 tarihlerine göre M.Ö. IV. binyılın sonu ve III. binyılın ilk yarısı arasındaki sürece tarihlendirilmektedir. Söz konusu kültürün yayılım haritasına bakacak olursak kültürün büyük bir kısmı bugünkü İran sınırlarının içerisinde yer almaktadır. Uzun bir zaman sürecini kapsayan bu kültür, Kuzeybatı İran'ın yanı sıra Güney Kafkasya, Doğu Anadolu, Suriye'nin kuzeyi ve Amik Ovası'na kadar geniş bir alana yayılmıştır. Bu çalışmada Kuzeybatı İran'ın Erken Tunç Çağı Dönemini karakterize eden Kura-Aras Kültürü, Batı ve Doğu Azerbaycan Eyaletlerinden elde edilen arkeolojik verilere dayanılarak daha yakından analiz edilecektir. Ayrıca son yıllarda elde edilen verilerden hareketle kültürün Kuzeybatı İran arkeoloji ve kronolojisindeki yeri ve önemi irdelenecektir. Diğer yandan bu kültür çerçevesinde Kuzeybatı İran ve Doğu Anadolu ilişkileri ele alınacaktır. Tüm bu analizlerin yapılabilmesi için eldeki arkeolojik veriler ne yazık ki yeterli değildir. Özellikle seramik, mimari ve metal buluntuları iyi tanımlanmasına rağmen, kültürün geçim ekonomisi, sosyo-kültürel yapısı, dini yapısı ile ilgili veriler yok denecek kadar azdır. Ayrıca Kuzeybatı İran'da kazıların çoğu Urmiye Gölü Havzasıyla sınırlı kaldığından kültür ile ilgili elde edilen sonuçların tüm Kuzeybatı İran için geçerli olup olmadığı da ayrı bir tartışma konusudur. Bölgede Kura-Aras Kültürü ile tanınan ETÇ Kuzeybatı İran'da yeterince araştırılmış ve iyi bilinen bir süreç değildir. Bu konudaki önemli bir problem Geç Kalkolitik Dönemden ETÇ dönemine geçiş evresi ve ETÇ'nin ilk evresi olan ETÇ I'in tanımlanmasıdır. Bazı yerleşimlerde ETÇ Dönemi Geç Kalkolitik Dönemden hemen sonra başlamışken bazı yerleşimlerde bu iki dönem arasında bir boşluk (hiatus) söz konusudur. Bu stratigrafik verilere bağlı olarak Kura-Aras Kültürü için Kuzeybatı İran bölgesi merkezli bir tabakalama ve kronoloji ortaya koyabilmek güçtür.