Işkında (Rheum ribes L.) In Vitro Mikroçoğaltım ve Somaklonal Varyasyonun Belirlenmesi

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarımsal Biyoteknoloji Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: MUHAMMED ALDAİF

Danışman: Murat Aydın

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Amaç: Bu araştırmanın amacı Rheum ribes'te farklı eksplantlardan somatik embriyogenesis ve/veya organogenesis yoluyla etkili ve tekrarlanabilir bir in vitro mikroçoğaltım sistemi geliştirmektir. Yine araştırmada, en yüksek rejenerasyon etkinliğinin meydana geldiği sistemlerin somaklonal varyasyon bakımından değerlendirilmesi SCoT markör tekniği kullanılarak tespit edilmiştir. Yöntem: Mikroçoğaltım çalışmaları iki aşamada yürütülmüştür. Birinci aşamada olgun tohumdan temin edilen embriyo ekseni eksplantı ile in vitro şartlarda çimlendirilen embriyo eksplantından elde edilen 7 günlük fidelerden alınan kotiledon ve hipokotil eksplantları farklı bitki büyüme düzenleyicileri ve miktarlarını içeren ortam ile kültür şartlarından oluşan 36 farklı yöntemde kültüre alınmıştır. İkinci aşamada ise, birinci aşamada en iyi kallus oluşumunun meydana geldiği ortamda kültüre alınan (30 nolu yöntem) embriyo ekseni, kotiledon ve hipokotil kaynaklı kalluslar eksplant olarak kullanılmış ve bu eksplantlar 8 farklı ortamda kültüre alınmıştır. Her iki aşama sonunda rejenerasyon etkinliği bakımından en iyi olan 15 adet rejenerasyon sistemi belirlenmiş ve bu sistemlerde meydana gelen rejenere bitkilerin genetik kararlılığı 20 adet SCoT primeri kullanılarak tespit edilmiştir. Bulgular: Doku parametreleri üzerine eksplant tipinin ve farklı bitki büyüme düzenleyicileri ve miktarlarını içeren ortam ile kültür şartlarından oluşan yöntemin etkisinin önemli olduğu belirlenmiştir. Eksplant başına en fazla bitki sayısı (1,15 adet) embriyo ekseni ve hipokotil eksplantlarının 3,0 mg/l BAP + 0,2 mg/l NAA + 1,0 mg/l GA3 içeren MS ortamında kültüre alındığı yöntemden elde edilmiştir. SCoT analiz sonuçlarına göre ana bitki ile rejenerasyon etkinliği en iyi olan sistemden meydana gelen rejenere bitkiler arasındaki benzerlik katsayısı 0,904 ile 0,991 arasında değişim göstermiştir. Ana bitkiyle en yüksek benzerlik 0,991 ile hipokotil eksplantının 6 nolu rejenerasyon sisteminde (3,0 BAP + 1,0 NAA içeren MS ortamı) kültür edilmesi sonucunda meydana gelen bitkilerde belirlenmiştir. Sonuç: Rheum ribes'te farklı eksplantlardan (embriyo ekseni, hipokotil, kotiledon ve bu eksplantlardan kaynaklı kallus eksplantları) somatik embriyogenesis ve/veya organogenesis yoluyla etkili ve tekrarlanabilir in vitro mikroçoğaltım sistemleri geliştirilmiştir. Dahası, SCoT markör analiz sonuçlarına göre, elde edilen benzerlik değerlerinin mikroçoğaltım açısından kabul edilebilir düzeydedir. Bu sonuçlara göre, araştırma kapsamında geliştirilen rejenerasyon sistemlerinin, tıbbi ve endemik olan bu bitkinin büyük ölçekli yayılımı, germplazm korunması ve genetik transformasyon için kullanılabileceği sonucuna varılmıştır.