Erçek Gölü Havzası'nın Coğrafi Etüdü
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Coğrafya Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2013
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Murat Yılmaz
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Kenan ARINÇ
Özet:Bu çalışmanın amacı Erçek Gölü Havzasında insanla doğal çevre arasındaki ilişkileri incelemektir. Çalışmada havzanın doğal çevre şartları ele alındıktan sonra, nüfus ve yerleşme ile bu çevre arasındaki ilişkiler detaylı bir şekilde irdelenmiştir. Yörede nüfus ve yerleşmenin geçmişi ve günümüzdeki durumu incelenmiş ve söz konusu unsurların gelecekteki durumu hakkında bazı öngörülerde bulunulmuştur. Araştırmanın konusunu oluşturan Erçek Gölü Havzası, Doğu Anadolu Bölgesi?nin Van Bölümünde yer alan kapalı bir havzadır. Araştırma sahasının yüz ölçümü 1526 km² dir. Havzadaki başlıca topoğrafik şekiller dağlık ve tepelik alanlar, akarsu vadileri, havza tabanı ve düzlüklerdir. Havzanın merkezi kesimlerinde bulunan alüvyal araziler, flüvyal amillere bağlı olarak oluşmuş Kuvaterner yaşlı oluşuklardır. Havzanın çevresindeki dağlarda yaygın litolojik unsurlar olan bazalt, spilit, radyolarit, harzburjit vb. volkanitler ise Oligosen hatta Alt Miyosen kadar devam eden volkanizma olayına bağlı olarak oluşmuş kayaçlardır. Erçek Gölü Havzası kabaca doğu batı doğrultusunda uzanmakta ve bu havza çevresinde yer alan dağlardan inen dereler ile bu derelerin yan kol olarak katıldıkları Özalp Çayı tarafından drene edilmektedir. Sahanın batısındaki Erçek depresyonu, Özalp kasabasının güneyinde yer alan Mollahasan düzlüğü ile doğudaki Saray Ovası yöredeki başlıca düzlüklerdir. Erçek Gölünün kıyısında 1803 m. olan yükselti kademeli olarak artmakta ve çevredeki dağlarda 2953 m.ye kadar çıkmaktadır. Araştırma sahasında coğrafi faktörlere bağlı olarak karasal iklim etkili olmaktadır. Özalpta 35 yıllık rasatlara göre yıllık sıcaklık ortalaması 6 ºC iken bu yerleşmede sıcaklığın 38,8 ºC çıktığı ve -36 ºC ye indiği günler de yaşanmıştır. Temmuz ve Ağustos ayları dışında diğer 10 ayda görülen donlu günlerin yıllık toplam sayısı 174,7 olup oldukça fazladır. Yıllık amplitüdün yüksek olduğu yörede geçiş mevsimlerinin kısa olduğu, sıcak mevsim ile soğuk mevsim arasındaki geçişin hızlı olduğu görülmektedir. Bu özellikler havzada karasal termik rejimin etkili olduğunu göstermektedir. Erçek Gölü Havzasının nüfusu 2010 yılı ADNKS sonuçlarına göre 60457 kişiden oluşmaktaydı. Bu nüfusun 14105?i (% 23,4) yöredeki kasabalarda yaşarken geri kalan 46322si (%76,6) ise kırsal yerleşmelerde yaşamaktaydı. 1935 yılında 7729 kişi olan havza nüfusu, 2010 yılına kadar olan 75 yıllık devrede % 682,2 oranında artmıştır. Havza nüfusu toplamda belirtilen oranda artarken kasaba ve köy nüfuslarında artış oranının farklı olduğu görülmektedir. Nitekim 75 yıllık devrede kasaba nüfusu %1254,9 oranında artmışken bu değer köylerde daha az olup % 592,6 olarak gerçekleşmiştir. Yerleşme tarihi M.Ö 5000 yılına kadar giden hatta bazı araştırıcılara göre daha eski olan araştırma sahasında, günümüzde 2 kasaba, 49 köy, 13 mahalle, 5 mezra, 1 değirmen ve 1 çiftlik yerleşmesi bulunmaktadır. Yöredeki kırsal yerleşmelerin tamamı devamlı yerleşme niteliğinde olup mahalle ve mezra yerleşmelerinin çoğunun köy tüzel kişiliğine sahip olmamaları dışında, köylerden farklı olmadıkları söylenebilir. Araştırma sahasındaki en büyük yerleşme 2010 yılında 10687 kişilik bir nüfusu barındıran Özalp kasabasıdır. Kentsel fonksiyonların yavaş da olsa geliştiği bu kasaba yörede kentleşmekte olan tek yerleşme olarak nitelendirilebilir. Yakın çevresinde bulunan ve yaklaşık 85000 kişinin yaşadığı çok sayıda kırsal yerleşmeyi etki bölgesinde bulunduran bu kasabada ticaret, eğitim, sağlık ve yönetim başta olmak üzere bazı şehirsel fonksiyonların geliştiği görülmektedir.