Çarpana ve kolan dokumalarının teknik özellikleri ve kullanım alanları
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Geleneksel Türk Sanatları Anasanat Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SEMİN IŞIK
Danışman: Ayşe Aslıhan Eroğlu
Özet:El sanatlarında önemli bir yer tutan dokumacılık; kullanılan araca göre kirkitli dokumalar, mekikli dokumalar ve kolan dokumalar olarak gruplandırılır. Enleri dar, boyları oldukça uzun şerit halindeki çözgü yüzlü dokumalara "kolan dokuma" adı verilmektedir. Kolan dokumalar kullanılan araca ve tekniğe göre kartlı ya da kartsız olarak iki gruba ayrılmaktadır. Çözgü yüzlü dokumaların kartlarla dokunan örneklerine "çarpana dokuma" ya da "kartlı kolan dokuma" adı verilmektedir. İşlevlerine göre; malzemeleri, teknikleri, boyutları, renk ve desenlerinde farklılıklar görülebilir, fakat kolan ve çarpana dokumaların kullanım amacı aynıdır. Fonksiyonel özellik açısından farklı desenlerin kullanıldığı çarpanalı kolan dokumalar genellikle süsleme amaçlı tercih edilmektedir. Tüm dokumalarda olduğu gibi bu dokumalarda ihtiyaçtan doğmuş, zaman içerisinde kişinin estetik değerleri ile birleşerek sanata dönüşmüştür. Günümüzde daha çok Yörükler tarafından dokunan ve kullanılan dokuma, yaşantılarını geçirdikleri kara çadır, alaçık, topak ev denilen çadırlarının kaplama maddesi keçelerin sarılması, tepelerinin tutturulmasında kazık bağı olarak, sepet, çuval, heybe gibi taşıma araçlarında, hayvanların koşum takımlarında, araba, develerinin başını süslemede; kadın giyiminde, baş takılarının tutturulmasında, önlük, elbise kuşak bağı, çocuk kundağı, beşik bağı olarak, erkek giyiminde ise; barutluk, fişek çantası, kılıç askısı, Kuran bağı, yay kurmak için kement, çorap, tozluk bağı, takunya, terlik bandı olarak kullanılmaktadır. Günümüzde ise bu dokumalar daha çok süsleme malzemesi olarak tercih edilmektedir. Çarpana ve kolan dokumacılığının göçer topluluklarda başlayan geleneksel kullanım alanları halen Türkmenlerin yaşadığı bölgelerde devam etmektedir. Hatta günümüzde geleneksel kullanımın yanısıra takı, aksesuar ve farklı alanlarda da kullanılmaktadır. Anadolu'da yaşayan çeşitli etnik grupların, konar-göçer halkın yaşamını ve kültürünü yansıtan dokuma sanatı, bu geleneksel yaşamın uzantıları olarak zamanımıza ulaşmıştır.