Otizm spektrum bozukluğu tanılı çocuklarda parents plus erken yaşlar ebeveynlik programının etkı̇nlı̇ğı̇nı̇n değerlendirilmesi
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Dahili Tıp Bilimleri, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BÜŞRANUR BAYRAKTUTAN VURAL
Danışman: Mehmet Akif AKINCI
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:ÖZET Otizm Spektrum Bozukluğu Tanılı Çocuklarda Parents Plus Erken Yaşlar Ebeveynlik Programının Etkı̇nlı̇ğı̇nı̇n Değerlendirilmesi Giriş: Bu çalışmanın amacı, OSB tanılı 2–6 yaş çocukların ebeveynlerine uygulanan Parents Plus Erken Yaşlar Programı'nın; çocuklarda otizm semptom şiddeti ve duygusal-davranışsal belirtiler ile ebeveynlerde depresyon, anksiyete, tükenmişlik, yaşam kalitesi, ebeveynlik uygulamaları, aile uyumu ve ebeveyn-çocuk ilişkisi üzerindeki etkinliğini değerlendirmektir. Yöntem: Çalışmamız tek merkezli, tek kör randomize kontrollü olarak planlanmış, müdahale grubu 30 çocuk ve ebeveyninden, kontrol grubu ise 30 çocuk ve ebeveyninden oluşturulmuştur. Değerlendirmede sosyodemografik formun yanı sıra çocukların semptom şiddeti ve duygusal-davranışsal belirtileri için Çocukluk Otizmi Derecelendirme Ölçeği (ÇODÖ), Otizm Davranış Değerlendirme Kontrol Listesi (ODKL), Güçler ve Güçlükler Anketi (GGA) ve Sorunlu Davranışlar Kontrol Listesi (SDKL); ebeveyn iyilik hâli ve aile işlevselliği açısından Beck Depresyon Ölçeği, Beck Anksiyete Ölçeği, Maslach Tükenmişlik Ölçeği, Otizmde Yaşam Kalitesi Anketi – Ebeveyn Sürümü (OYKA-ES) Ebeveynlik ve Aile Uyum Ölçeği (PAFAS); ebeveyn-çocuk ilişkisi için ise Çocuk-Anababa İlişki Ölçeği kullanılmıştır. 9 hafta uygulanan programda,ölçümler programdan önce ve program bitiminde yapılmıştır. İstatistiksel analizlerde Mann–Whitney U, Wilcoxon işaretli sıralar ve ki-kare testleri kullanılmıştır. Bulgular: Çalışmadaki çocukların %23,6'sı kız, %76,4'ü erkektir; yaş ortalaması 53,6±15,5 aydır. Gruplar kendi içlerinde karşılaştırıldığında; her iki grupta Çocukluk Otizmi Derecelendirme Ölçeği (ÇADÖ) puanlarında anlamlı düşüş izlenmiştir. Otizm Davranış Değerlendirme Kontrol Listesi (ODKL) toplam ve alt ölçeklerinde her iki grupta da anlamlı değişim izlenmemiştir. Güçler ve Güçlükler Anketi (GGA) ile değerlendirildiğinde, PPEYP grubunda ön–son karşılaştırmada toplam güçlük puanında azalma ve prososyal puanda artış görülmüş, kontrol grubunda ise prososyal, toplam etki ve dışsallaştırma puanlarında anlamlı değişim izlenmiş, kalan boyutlarda fark bulunmamıştır. Sorunlu Davranışlar Kontrol Listesi (SDKL) toplam ve alt ölçek puanlarında hem PPEYP hem de kontrol grubunda anlamlı değişim saptanmamıştır. Ebeveyn ölçümlerinde PPEYP grubunda depresyon puanları anlamlı olarak azalmış, anksiyete puanlarında kısa vadede anlamlı değişim izlenmemiş; tükenmişlik ve yaşam kalitesi için iyileşme eğilimleri istatistiksel eşiğe ulaşmamıştır. Kontrol grubunda depresyon ve tükenmişlik puanlarında anlamlı artış, anksiyetede değişim izlenmemiş ve Yaşam Kalitesi-A puanında anlamlı azalma saptanmıştır. Çocuk-Ana-Baba İlişki Ölçeği (ÇAİÖ) PPEYP grubunda anlamlı düzeyde azalmış, ebeveyn-çocuk ilişkisinin güçlendiğine işaret etmiş; kontrol grubunda ÇAİÖ puanlarında anlamlı değişim izlenmemiştir. Ebeveynlik ve Aile Uyum Ölçeği (PAFAS) toplam ve alt boyutlarında ise her iki grupta da anlamlı değişim izlenmemiştir. Sonuç: Çalışmamız, PPEYP'nin OSB tanılı okul öncesi çocuklar ve aileleri için yararlı bir ebeveynlik müdahalesi olduğunu göstermektedir. Program, erken çocuklukta çocuğun davranışsal-duygusal zorluklarını hafifletmeye, ebeveynlerin psikolojik iyilik hâlini güçlendirmeye, tükenmişlik ve yaşam kalitesi açısından koruyucu ve iyileştirici etkiler göstermeye ve ebeveyn-çocuk ilişkisini güçlendirmeye katkı sunmaktadır.Bununla birlikte, sonuçların genellenebilirliğini artırmak amacıyla, farklı merkezlerde, daha geniş örneklemlerle ve uzun dönem takip ölçümleriyle yeni çalışmalara ihtiyaç vardır. Ayrıca PPEYP'nin yalnızca OSB tanılı çocukların ebeveynlerinden oluşan bir örneklemde ve çok boyutlu çıktılarla değerlendirildiği ilk klinik araştırma olması, literatüre özgün katkı sağlamaktadır. Anahtar Kelimeler: Otizm Spektrum Bozukluğu, Parents Plus Programları, Ebeveynlik Programları