Rize'de Osmanlı Dönemi Camileri

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sanat Tarihi Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2022

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: BURAK MUHAMMET GÖKLER

Danışman: Zerrin Köşklü

Özet:

Doğu Karadeniz Bölgesi'nin önemli sahil kentlerinden birisi olan Rize hem coğrafi yapısıyla hem tarihiyle hem de mimari yapılarıyla ön plana çıkmaktadır. Artvin, Trabzon, Erzurum ve Bayburt ile sınırı bulunan bölge, Alt Paleolitik dönemden itibaren yerleşim yeri olmuştur. Rize, 1461'de Fatih Sultan Mehmet tarafından Trabzon'un fethine kadar çeşitli devletlerin hakimiyeti altında kalmış, Trabzon'dan kısa süre sonra Osmanlı topraklarına katılmıştır. Osmanlı'nın fethiyle birlikte bölgede yoğunlukta olan gayrimüslim toplum zamanla çoğunluğu Müslüman halka bırakmıştır. Bu husus beraberinde İslamiyet'in sembolü olan cami mimarisinin inşa sürecini de başlatmıştır. Ağaç çeşitliliğin bol olduğu Rize'de, camilerin inşası ve süslemesi de ahşap ile şekillenmiştir. Bu sebeple çalışmanın giriş bölümünde bölge camilerini de kapsayacak olan ahşap destek, ahşap tavan, çantı, bağdadi kubbe ve kırlangıç örtü gibi doğrudan ahşapla ilgili genel bir gelişim verilmiştir. İkinci ve üçüncü bölümde, bölgede tespit edilen örnekler ışığında XVI. yüzyıldan XX. yüzyıla kadar (1923) merkez ilçe başta olmak üzere Ardeşen, Çamlıhemşin, Çayeli, Derepazarı, Fındıklı, Güneysu, Hemşin, İkizdere, İyidere, Kalkandere ve Pazar'da bulunan 368 camiden 116'sı katalog bölümünde, 87'si günümüze ulaşamayan, 165'i de tamamen yenilenen camiler başlığı altında değerlendirilmiştir. Burada Rize ile ilgili yapılan arşiv çalışmaları, camilerin tarihlendirilmesinde etken bir rol oynamıştır. Cami üzerinde yer alan kitabeler ve arşiv çalışmalarının beraber değerlendirilmesi yapıların dip tarihinin belirlenmesini, inşa ve onarım süreçlerinin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Çalışmanın dördüncü bölümünü karşılaştırma ve değerlendirme başlığı meydana getirmiştir. Bölge camilerin planları, cepheleri, pencereleri, kapıları, üst örtüleri, minareleri, son cemaat yerleri, kapı kanatları, mihrapları, minberleri, mahfilleri, vaaz kürsüleri ve süsleme programları ele alınmıştır. Öncelikle bölge daha sonra da Anadolu örnekleriyle karşılaştırılan başlıklarda Rize'yle olan benzerlikler ve farklılıklar ortaya konulmuştur. Buna göre Rize'nin, Doğu Karadeniz Bölgesi'nin karakteristik özelliklerini taşıdığı ve yerel ustaların ellerinde biçimlendiği sonucu çıkartılmıştır.