Kentsel ısı adası etkisinin azaltılmasında iklim duyarlı tasarım yaklaşımları: Elazığ kent örneği
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Peyzaj Mimarlığı Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: YAŞAR MENTEŞ
Danışman: Sevgi Yılmaz
Özet:Amaç: Elazığ kentinde kentsel ısı adası (KIA) etkisinin makro ölçekli termal band analiziyle belirlenmesi ve bu etkinin azaltılması için yapılacak mikro ölçekli çalışmalar ile iklime duyarlı kentsel tasarım modellerinin oluşturulması amaçlanmıştır. Yöntem: Çalışma iklim, kent, planlama ve tasarım konularını kapsayan disiplinler temelinde dört aşamada gerçekleştirilmiştir. Birinci aşamada çalışma alanının sahip olduğu doğal ve kültürel peyzaj özellikleri tanımlanmıştır. İkinci aşamada makro ve mezo ölçekli analiz çalışmaları yapılmıştır. Bu kapsamda 2014, 2018 ve 2022 yılları Temmuz ayına ait Landsat 8 ve 9 uydu görüntüleri kullanılarak "Alan Kullanım Değişikliği" ve "Yer Yüzey Sıcaklığı" analizleri gerçekleştirilmiş, Elazığ kentinde KIA profili ortaya çıkartılmıştır. Üçüncü aşamada mikro ölçekli analiz çalışmaları yapılmıştır. Bu kapsamda çalışma alanında farklı alan kullanımlarına göre belirlenen on beş alan içinde en yüksek yer yüzey sıcaklığına sahip üç alan üzerinde hava tahmin istasyonu cihazı ile hava sıcaklığı analizleri yapıldıktan sonra bu alanlarda KIA etkisini azaltmak için 23 adet peyzaj tasarım senaryosu hazırlanmış ve ENVI-met 5.7.1 modeli ile 46 adet mikro iklim simülasyonu gerçekleştirilmiştir. Son aşamada ise elde edilen veriler kapsamlı bir şekilde değerlendirilerek Elazığ kentinde KIA etkisinin azaltılmasında iklim duyarlı kentsel tasarım stratejileri oluşturulmuştur. Bulgular: 2014, 2018 ve 2022 yıllarında Elazığ ili Mücavir alanında Elazığ İli Merkez ilçeye göre konut yapısı değişikliğine bağlı olarak yer yüzey sıcaklığında sırasıyla 1,6 °C, 1,3 °C ve 1,6 °C düşüş tespit edilmiştir. Birinci çalışma alanında yaprak döken ağaçların kullanıldığı senaryolarda ibreli ağaçlara göre daha fazla sıcaklık düşüşü tespit edilmiştir. En yüksek serinletici etki orta çap ve gövde yapısına sahip yaprak döken ağaçların (15 m) kullanıldığı senaryoda gözlemlenmiştir. Bu senaryoda hava sıcaklığı mevcut duruma göre 1,2 °C, bitkisiz senaryoya göre ise 1,6 °C düştüğü belirlenmiştir. Kış dönemi günlük hava sıcaklığı değerleri mevcut senaryoya göre 0,2 °C düştüğü tespit edilmiştir. İkinci çalışma alanında yaz döneminde en büyük serinletme etkisi Acer platanoides L.'in kullanıldığı senaryodan elde edilmiştir. Temel senaryoya göre 0,8 °C, bitki örtüsüz senaryoya göre ise 3,0 °C'lik önemli bir sıcaklık düşüşü tespit edilmiştir. Kış dönemi hava sıcaklığı değerleri mevcut senaryoya göre -0,6-+0,1 °C arasında değişim gözlemlenmiştir. Üçüncü çalışma alanında çim, ağaç, su yüzeyi ve çatı bahçesi gibi peyzaj öğelerinin entegrasyonu sonucu yaz dönemi günlük hava sıcaklığı ortalamasında 1,5 °C'lik bir soğutma etkisi göstermiştir. Bu senaryolara ait kış dönemi günlük ortalama hava sıcaklıkları mevcut senaryoya göre 0,1-0,4 °C arasında azalma olduğu tespit edilmiştir. Sonuç: Çalışma, çeşitli mikro iklim parametrelerinin dış mekanlar üzerindeki etkilerinin analiz edilmesinde peyzajın önemini ortaya koymaktadır. Kentsel bir yerleşim bölgesinde peyzaj deseninin değiştirilmesi mikro iklimi doğrudan etkilemektedir.