MEDENÎ SURELER BAĞLAMINDA TEŞBİH SANATI
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslâm Bilimleri Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: YASİN GÖKŞAN
Danışman: Yusuf Akçakoca
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Anlamları içeren mesajlar kimi zaman yalın ve sade bir şekilde dile getirilirken, bazen de vasıtalar aracılığıyla ifade edilmektedir. Bir ifadeyi aktarma vasıtalarından olan teşbih, iki şey arasında ortak yön veya yönler hususunda ilişki kurulmasıyla meydana gelmektedir. İslâm öncesi dönemde insanlar tarafından duygu ve düşünceleri aktarmada kullanılan teşbih, Kur'ân'da da yer edinmiştir. Kur'ân'da yer alan ilahi buyruklar içerisinde de çeşitli ve farklı yöntemlerin kullanıldığı görülmektedir. Yalnızca belâgat sanatlarının varlığından haberdar olunup, ilgili sanatın süslediği mananın açığa çıkarılmaması ve vurgulanmaması temel bir problemdir. Nitekim teşbih sanatında önemli olan husus ilgili teşbihin ayetteki amacının da tespit edilmesiyle birlikte teşbihin tarafları arasındaki münasebet ve ilişkinin belirlenmeye çalışılmasıdır. Bu çalışma, ilgili hususu hedefleyip incelemesi bakımından önem arz etmektedir. Çalışma, Medenî olarak adlandırılan sûrelerde yer alan teşbihi, benzetme yönlerinin izahı ile birlikte tahlil etme üzerinedir. Tezimizin birinci bölümünde klasik dönemden günümüze kadar süregelen bazı eserler kapsamında ilgili kavramın ne anlama geldiği, tanımı ve içeriği ortaya konulmuş, çalışma konusu edinilen kavramın önemi, gayesi, çeşitlerinin neler olduğu belirlenmiş ve İslâm öncesi ile İslâm devri arasındaki teşbih ilişkisi vurgulanmıştır. İlgili bölümde ayet, hadis ve birtakım şiirler bağlamında aktarılan örneklerle konumuzun uygulamadaki yansıması gösterilmiştir. Çalışmamızın ikinci bölümünde ise yaygın görüşe göre kabul edilen Mekkî-Medenî ayrımına göre ortaya çıkan Medenî sûrelerdeki ayetlerde bulunan teşbihler, çeşitlerine göre sınıflandırılan başlıklar içerisinde benzerlik yönleri ve amacı ile birlikte incelenmiştir. Bu minvalde yaygın görüşü esas alan Muhammed İzzet Derveze'nin yapmış olduğu taksim esas alınarak çalışma şekillenmiştir. Teşbih çeşitlerine göre oluşturduğumuz başlıklar içerisinde ilişki kurulan unsurlar arasındaki anlam örgüsünü ve bağlantısını sağlayan vech-i şebehin öneminden hareketle teşbihin tarafları arasındaki benzetme yönleri tahlil edilerek açıklaması yapılmıştır. Bunu yapmaya çalışırken de Arap dili ve belâgatı ile tefsir alanında büyük çabalar gösteren bazı alimlerin görüşlerinden de istifade edilmiştir. Belirlenen teşbihler, ayet ve mealleri ile aktarılmış, teşbihe konu olan kısım altı çizilerek belirgin hale getirilmiştir. Akabinde kadim ve modern dönemde yazılmış olan eserler çerçevesinde ilgili teşbihlerin benzerlik yönleri ve amaçları tespit edilip aktarılmıştır. Teşbih çeşitlerinin belirlenmesinde bazı eserler esas alınmıştır. Bundan dolayı ilgili eserlerin müelliflerinin görüşleri dışında var olabilecek teşbihler tespit edilmemiş ve teşbihler ölçü alınan müelliflerin görüşleri ile sınırlandırılmıştır. Bunun yanı sıra müelliflerin teşbihin çeşidi hususundaki farklı görüşleri de ilgili yerlerde ele alınmıştır. Çalışmanın sonuç bölümünde incelediğimiz teşbihlerden hareketle; tarafların değişmesiyle teşbihteki anlamların da değişeceği, teşbihin yapılma amacına göre manadaki vurgu noktasının farklılaşacağı, bunun yanı sıra benzetme yönlerinin varlığı ve yokluğunun önemi ve etkisiyle ortaya çıkabilecek sonuçlar ve bulgular tespit edilerek aktarılmıştır. Anahtar Kelimeler: Arap dili ve belâgatı, Beyân, Medenî Sûre, Temsil, Teşbih, Vech-i Şebeh.