Erzurum Ovası'nın dağlık kesimi'nde savunmalı bir yerleşim; Bizdingaz Kalesi'nin modern arkeolojik yüzey araştırması yöntemleriyle incelenmesi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Arkeoloji Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: UMUT İPEK
Danışman: Mehmet Işıklı
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu tez çalışmasında, araştırma alanının hem fiziki hem de kültürel bağlamda daha iyi anlaşılabilmesi amacıyla öncelikli olarak bölgenin coğrafi özelliklerinin ayrıntılı bir şekilde ele alınması uygun görülmüştür. Söz konusu coğrafi inceleme, makro ölçekten mikro ölçeğe doğru sistematik bir yaklaşımla gerçekleştirilmiştir. Bu bağlamda, ilk olarak Türkiye'nin yedi coğrafi bölgesinden biri olan Doğu Anadolu Bölgesi'nin genel coğrafi yapısı çeşitli yönleriyle değerlendirilmiştir. Ardından, bölge içerisinde yer alan ve tarihsel, kültürel, stratejik açıdan önemli bir konuma sahip olan Erzurum ilinin fiziki ve beşerî coğrafi özelliklerine değinilmiştir. Son olarak, araştırmanın temel odağını oluşturan Bizdingaz Kalesi'nin bulunduğu mikro coğrafya analiz edilerek, saha çalışmasının yapıldığı yerleşim alanının doğal çevresi, topoğrafyası ve ekolojik koşulları detaylı bir şekilde incelenmiştir. Her ne kadar coğrafi koşullar bir yerleşim alanının gelişimi ve kullanımı açısından son derece belirleyici olsa da bu çalışmada bölgenin tarihi geçmişi ile burada gerçekleştirilen arkeolojik araştırmaların tarihsel süreç içerisindeki gelişim evrelerinin de ele alınması önemli bir gereklilik olarak görülmüştür. Bu doğrultuda, Doğu Anadolu Bölgesi'nin tarih öncesi dönemlerden itibaren geçirdiği tarihsel evrim genel hatlarıyla özetlenmiş; sonrasında ise, Bizdingaz Kale Yerleşimi'nin de içinde yer aldığı Erzurum ilinin tarihsel gelişimi kronolojik bir çerçevede aktarılmıştır. Erzurum'un çeşitli uygarlıklar dönemindeki konumu, kültürel katmanları ve tarihsel süreç içerisindeki sosyo-politik değişimleri bu bölümde ayrıntılı biçimde analiz edilmiştir. Tezin bir diğer temel bileşenini, yüzey araştırma yöntemleri ve bu yöntemlerin zaman içerisinde geçirdiği değişim süreci oluşturmaktadır. Bu kapsamda, yüzey araştırmalarının bilimsel arkeoloji içindeki yeri ve tarihsel gelişimi ele alınmış; bu yöntemin ilk uygulanmaya başlandığı dönemlerden günümüze kadar geçirdiği teknik evrim ve kavramsal dönüşüm analiz edilmiştir. Araştırmanın bu bölümünde ayrıca yüzey araştırması öncesinde planlanması gereken aşamalar, saha çalışmaları sırasında dikkat edilmesi gereken hususlar ve araştırma sonrası yapılması gereken işlemler genel hatlarıyla aktarılmıştır. Modern teknolojik araçların (örneğin uzaktan algılama, GPS destekli veri toplama, dijital haritalama teknikleri vb.) yüzey araştırmalarına sağladığı katkılar, bu süreçteki yenilikçi yaklaşımlar bağlamında değerlendirilmiştir. Tüm bu teorik ve tarihsel çerçevelerin ortaya konulmasının ardından, Kültür ve Turizm Bakanlığı'ndan alınan gerekli izinler doğrultusunda Bizdingaz Kale Yerleşimi'nde bir öğrenci arazi çalışması gerçekleştirilmiştir. Bu saha çalışmasına ilişkin yöntemsel detaylar, hazırlık süreci, uygulama aşamaları ve elde edilen bulgular titizlikle raporlanmıştır. Çalışmanın bu kısmı, araştırmanın uygulamalı yönünü temsil etmesi bakımından özel bir önem arz etmektedir. Tez çalışmasının son bölümünde ise Bizdingaz Kalesi'nin arkeolojik yapısı kapsamlı bir biçimde ele alınmıştır. Bu bölümde kalenin topografik konumu, mimari yapısı, inşa tekniği ve alanda tespit edilen kültürel buluntular detaylandırılmış; kalenin yerleşim planı ve savunma stratejilerine ilişkin çıkarımlar sunulmuştur. Ayrıca, bu bulguların bölgedeki diğer Geç Tunç – Erken Demir Çağ yerleşimlerine olan benzerlik ve farklılıkları da karşılaştırmalı bir biçimde analiz edilmiştir. Son olarak, tüm bulgular ışığında gerçekleştirilen genel değerlendirme ve çıkarımlarla birlikte çalışma bir sonuç bölümü ile tamamlanmıştır. Bu sonuçlar hem Bizdingaz Kale yerleşimine ilişkin mevcut bilgi birikimine katkı sunmakta hem de gelecekte yapılacak daha kapsamlı kazı ve araştırmalar için bilimsel bir zemin hazırlamaktadır.