1E 1458.8+2249 ve 3C 66A blazarların çok bantlı değişkenliği
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Astronomi Ve Astrofizik Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MURAT TEKKEŞİNOĞLU
Danışman: Aykut Özdönmez
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: BL Lac tipi blazarlar olan 1E 1458.8+2249 ve 3C 66A'nın farklı zaman ölçeklerindeki akı, tayfsal ve periyodik değişkenliklerini araştırmaktır. Değişimlerin altında yatan olası fiziksel mekanizmaların aydınlatılması hedeflenmektedir. Yöntem: Çalışmada, gözlemsel veriler hem TUG T100 ve T60 teleskoplarından elde edilen özgün değere sahip gözlemlerle hem de ZTF ve Fermi-LAT gibi halka açık veri tabanlarından temin edilmiştir. Veri analizinde gün içi ışık eğrilerindeki değişkenliği saptamak amacıyla güçlendirilmiş F-testi ve iç içe ANOVA testi gibi istatistiksel yöntemler kullanılmıştır. Uzun dönemli ışık eğrilerinde ise genlik fonksiyonu, renk-parlaklık ilişkisi, tayfsal enerji dağılımı ve tayfsal indeks-zaman/parlaklık ilişkileri incelenerek emisyon bölgesi hakkında çıkarımlar yapılmıştır. Olası bir periyodiklik durumunun araştırılması için Lomb-Scargle ve Ağırlıklı Dalgacık Z-dönüşümü gibi testler uygulanmıştır. Tespit edilen periyodikliklerin güvenilirliği yerel ve küresel anlamlılık yöntemleri kullanılarak sınanmıştır. Bulgular: 1E 1458.8+2249 ve 3C 66A blazarlarının gün içi ve uzun zaman ölçekli değişkenliği varlığı test edilmiştir. Her iki kaynakta da gün içi zaman ölçeğinde anlamlı akı değişimi tespit edilememiştir. 1E 1458.8+2249 kaynağı hem gün içi hem de uzun dönemli gözlemlerde orta kuvvette bir BWB eğilimi sergilemiştir. 3C 66A ise gün içi zaman ölçeğinde güçlü bir RWB davranışı gösterirken, uzun dönemde aktivite fazına bağlı olarak zayıf BWB'den güçlü BWB'ye geçen bir renk karakteri ortaya koymuştur. İki kaynağında çok bantlı korelasyon analizlerinde optik bantlar arasında herhangi bir zaman gecikmesi saptanmazken 3C 66A'da gama-ışını ve optik ışınım arasında yaklaşık 20 günlük olası bir gecikme tespit edilmiştir. Periyodiklik analizlerinde ise her iki kaynak için de istatistiksel olarak anlamlı bir periyodik salınım tespit edilememiştir. Sonuç: Elde edilen bulgular her iki blazarın değişkenlik mekanizmalarının karmaşık olduğunu ve farklı zaman ölçeklerinde farklı fiziksel süreçlerin baskın olabileceğini göstermektedir. Gün içi zaman ölçeğinde değişimin gözlenememesinin nedeni olarak 1E 1458.8+2249 için Kelvin-Helmholtz kararsızlığı önerilirken, 3C 66A kaynağı için gözlemsel etkilerden kaynaklanacağı düşünülmektedir. 1E 1458.8+2249 ve 3C 66A kaynaklarını uzun dönemli sergilediği tutarlı BWB davranışı, jet içi şok modelleri ile uyumludur. İki kaynağında optik tayfsal indekslerinin saf senkrotron modeline göre değerlerinin fazla çıkması sonucunda ışınımın jet dışı bileşenler tarafından kirletildiği düşünülmektedir. Optik bantlardaki eşzamanlı değişimler emisyon bölgelerinin eş-yerleşimli olduğunu düşündürürken, 3C 66A'da gözlenen gama-optik gecikmesi bu bölgeler arasında mekânsal bir ayrım olabileceğini ima etmektedir. Anlamlı bir periyodikliğin bulunmaması, bu kaynaklardaki akı değişimlerinin periyodik süreçlerden ziyade stokastik (rastlantısal) olaylar tarafından yönlendirildiği fikrini desteklemektedir. Bu çalışmada iki kaynak için de gözlemlenen değişimleri açıklamak için en olası fiziksel sürecin jet içinde şok modeli ile açıklanabileceği düşünülmektedir. Anahtar Kelimeler: 1E 1458.8+2249, 3C 66A, Aktif Galaksi Çekirdekleri, BL Lac