Gazali ve Bergson'da ahlak anlayışı
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: AYDOĞAN ARI
Danışman: Osman Elmalı
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu tezin amacı, birbirinden sekiz asır gibi uzun bir zaman farkıyla, değişik coğrafi, dini ve kültürel özelliklere sahip toplumlarda yaşamış iki önemli düşünürün, Gazali ile Bergson'un ahlak anlayışlarını, farklı ve benzer yöneleriyle analiz etmek ve birbirleriyle karşılaştırarak anlamlı bir sonuca ulaşmaktır. Bu amacı gerçekleştirmeye yönelik olarak, Gazali ve Bergson'un hayatı, eserleri ve felsefi yaklaşımları kısaca özetlenmiş, iki düşünürün ahlak anlayışlarının ortak ve farklı yönleri ontolojik, epistemolojik yaklaşımları, sahip oldukları dini inanç açısından ele alınmıştır. Karşılaştırma yapılırken, iki düşünürün kendilerine ait orijinal eserlerine başvurulmuş, ayrıca haklarında yazılmış eserler de detaylı incelenmiştir. Yapılan karşılaştırmalarda, farklı zaman aralığında, farklı dini ve toplumsal yapıda yaşamış olmanın her iki düşünürün ahlak anlayışı üzerinde ne tür etkileri olduğu açıklanmaya çalışılmıştır. Gazali ve Bergson'un ahlak anlayışlarında mutlak bir örtüşme beklenmemekle birlikte, her ikisinin doğru bilgiyi elde etmede bir yöntem olarak sezgiyi esas almaları birçok açıdan benzerlik beklentilerini artırıcı bir unsur olmuştur. Tezin bir kısmında, Gazali ve Bergson'un mutlak olanın Tanrı olduğuna dair ortak kabullerinden dolayı kullandıkları birçok terim açısından benzerlik oluşturduğuna dair iddialar mücahede, çaba, itidal, gayret gibi birçok kavram üzerinden açıklanmaya çalışılmıştır. Gazali'de kalp gözü olarak, Bergson'da ise sezgi olarak adlandırılan kavramın birbiriyle ne kadar benzer oldukları iki düşünürün yaklaşımları bakımından ele alınmıştır. Her iki düşünürün ahlak anlayışlarının temelinde hangi öğelerin aktif rol oynadığı, evrensel ahlakla ilgili yaklaşımları yine karşılaştırmalı olarak incelenmiş ve farklı, benzer yönleri esas alınarak kaydedilmiştir. Gazali'de din dışı ve İslam referanslı ahlak anlayışları ile Bergson'daki kapalı ve açık ahlak anlayışlarının ne kadar benzer oldukları, ortaya konan düşünür görüşleriyle tespit edilmeye çalışılmıştır. Ayrıca ahlaki anlamda katı yaklaşımları bulunduğu iddia edilen Gazali'nin ve ahlakı gelişime açık olma gereği üzerine tanımladığı söylenen Bergson'un ahlak anlayışlarının bu iddialara uygunluk taşıyıp taşımadıkları konusu bu tez içeriğinde bahis konusu olmuştur. Dini bütüncül ele alan Gazali ile dini ikili ele alan Bergson'un bu yaklaşımlarının ahlak anlayışlarındaki tesiri sezgi ve kalp gözü kavramlarıyla birleştirilerek anlatılmaya çalışılmıştır. Gazali ve Bergson'un ontolojik ve epistemolojik yaklaşımları tezde esas kılınmamakla birlikte, özellikle ahlak anlayışlarının gerekçelerini oluşturma açısından önem taşıdığı için bu iki bilgi açısından değerlendirme detaylandırılmıştır. Dini yaklaşımlarındaki farklılığa rağmen tek tanrı inancının etkisi birçok yaklaşımda ortaya konmuştur. İki düşünürün etkilediği ve etkilendiği görüşlerden bahsedilmiştir.