Türkiye'de denizcilik işletmelerinin kurumsallaşma süreci (1923-1952)
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü, Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2021
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ÖMER FARUK GÜNEGİLMEZ
Danışman: İsmail Eyyupoğlu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Deniz taşımacılığı tarihin her döneminde önemini korumuştur. 1839'da Osmanlı Devleti uluslararası kurallara uygun bir şekilde ticari olarak kâr elde edebilmek için bazı önlemler almıştı. Bunlardan birisi İstanbul ve İzmir arası sefer yapan Türk vapurlarının yeteri kadar yük ve yolcu almadan yabancı vapurlara yük ve yolcu verilmemesiydi. Denizcilik alanındaki reformları sistematik biçimde gerçekleştirmek amacıyla 1840'da geçici; 1845'de ise kalıcı çalışan Bahriye Meclisi kuruldu. 1844'de kurulan "Fevaid-i Osmaniye" Türkiye Seyr-i Sefâin İdaresi'nin de temelini oluşturdu. Millî Mücadele Dönemi'nde Anadolu'nun kara ulaştırması hem yetersiz hem de güvensizdir. İstanbul-Eskişehir-Ankara tren yolunda ise tam bir egemenlik mevcut değildir. Özellikle İstanbul-İzmit arası İtilaf Devletleri'nin kontrolü altındadır. Bu nedenle deniz nakliyatı büyük önem taşımaktadır. Kurtuluş Savaşı başarı ile sonlanınca sıra ekonomik kalkınmaya gelmişti. Denizcilik sektörü de yeniden yapılandırılmalıydı. Fakat yeni ekonomik modelin ne olacağı ile ilgili bir politika henüz yoktu. Dönemin şartları liberalizmi ön plana çıkarıyordu. Yeni devleti kuran kadro, Ziya Gökalp'in işaret ettiği gibi "Müslüman-Türk girişimci modeli" oluşturmak istiyordu. Bu sınıf milli ekonomiyi geliştirecek temel unsur olarak görülmekteydi. Seyr-i Sefâin İdaresi için düzenlemeler 1923'ün ilk aylarından itibaren yapılmaya başlandı. Bunların ilki 23 Ocak 1923'de 2195 sayılı talimatnamedir. Bu talimatnameye göre; kurum Türkiye Seyr-i Sefâin İdaresi adını almıştır. Türkiye Seyr-i Sefâin İdaresi'nin, mali konularda sıkıntıları bulunmakta idi. Bundan dolayı kurumun büyük reformlardan geçmesi gerekiyordu. 2239 sayılı Denizyolları İşletme Kanunu'nu tamamlayan bir ikinci kanun çıkarılarak Türkiye Seyr-i Sefâin İdaresi'nin faaliyetlerine son verildi. 1937'de Denizyolları, Anadolu, Kadıköy, Adalar, Yalova Hattı (AKAY), Fabrika ve Havuzlar Müdürlükleri, 3295 sayılı kanunla, Denizbank'a bağlanmıştır. 1939'da 3633 sayılı kanun ile kaldırılarak yerine iki yeni kurum oluşturulmuştur. Bu kurumlar; Devlet Limanları İşletme Umûm Müdürlüğü ile Devlet Denizyolları ve İşletmeleri Umûm Müdürlüğü'dür. Devlet Limanları İşletme Umûm Müdürlüğü, 1944 yılında 4571 sayılı kanunla, kaldırılarak bütün yetkileri Devlet Denizyolları ve Limanları İşletme Umûm Müdürlüğü'ne verilmiştir. 16 Ağustos 1952'de yayınlanan 5842 sayılı Denizcilik Bankası Türk Anonim Ortaklığı adını almıştır.