Erzurum'da Sakız Geveni (Astragalus gummifer Labill.) Bitkisinde Beslenen Sphenoptera tragacanthae (Klug, 1829)'nin Morfolojisi ve Biyolojisi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Bitki Koruma Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: EMRAH DAŞTAN
Danışman: Göksel Tozlu
Özet:Amaç: Bu çalışmanın temel amacı, Doğu Anadolu Bölgesi'nin yüksek rakımlı Erzurum ili ekosistemlerinde yayılış gösteren Sakız Geveni (Astragalus gummifer Labill.) bitkisi üzerinde beslenen ve yaşayan Sphenoptera tragacanthae (Klug, 1829) (Coleoptera: Buprestidae) türünün detaylı morfolojik tanımı ile biyolojisini ortaya koymaktır. Elde edilen verilerle, türün bölgesel faunistik durumu ve konukçu bitki üzerindeki beslenme etkileşimine dair bilimsel boşluğun doldurulması hedeflenmiştir. Yöntem: Çalışma, 2023-2024 yılları arasında Erzurum Merkez'e bağlı Tekederesi ve Gökçeyamaç köyleri gibi kserofit (kurakçıl) bitki topluluklarının yoğun olduğu iki ana lokasyonda, nisan-kasım ayları boyunca 7-15 günlük periyotlarla gerçekleştirilen arazi sürveyleri ve laboratuvar çalışmaları ile yürütülmüştür. Erginler, A. gummifer'in kök boğazı etrafındaki toprak ve bitki artıkları içerisinden aspiratör veya elle toplanmıştır. Larvalar ve pupalar ise, zarar görmüş kök ve dallar içerisindeki galeriler açılarak pens yardımıyla çıkarılmıştır. Toplanan canlı ergin bireyler, laboratuvar ortamında plastik küvetler içerisinde çiftleşme ve yumurta elde etme amaçlı kültüre alınmıştır. Tür teşhisinin kesinleştirilmesi amacıyla, erkek ve dişi bireylerin genital kısımları (adeagus ve ovipositör) disekte edilmiş ve bu yapılar morfolojik tanımlama için görüntüleme ünitesi ile dijital fotoğrafları hazırlanmıştır. Bulgular: Sphenoptera tragacanthae'nin Erzurum'da kışı ergin olarak: bitkilerin kök boğazı çevresindeki toprakta, larva olarak da odun dokusu içerisinde geçirmektedir. İlk ergin çıkışı mayıs ortalarında başlamaktadır. Yumurtalar, mayıs sonu haziran başında, A. gummifer'in iğne yaprak boğumlarına 4-5 adetlik kümeler halinde bırakılmaktadır. İlk larva çıkışı haziran ayının ilk haftasında görülmekte ve larvalar kök ve dal kısımlarından bitki içerisine girerek beslenmeye başlamaktadırlar. Larvaların ana kökler ve kalın dallar boyunca açtığı galeriler, A. gummifer'in ksilem ve floem dokularını tahrip ederek su ve besin iletimini engellemekte, bu durum bitkinin kurumasına ve kitre sakızı potansiyelinin azalmasına yol açmaktadır. Sonuç: Bu çalışma ile S. tragacanthae türünün Erzurum şartlarındaki biyolojisi ve A. gummifer üzerindeki zararı ortaya konulmaya çalışılmıştır. Türün kök sisteminde yarattığı tahribat, konukçu bitkinin erozyonla mücadele ve toprak tutma kapasitesini dolaylı olarak tehdit ettiğinden, çevre yönetimi açısından zararlının aktif dönemine (mayıs sonu haziran başı) yönelik koruma ve mücadele stratejilerinin geliştirilmesi kritik önem taşımaktadır. Elde edilen biyolojik veriler, bölgedeki kurakçıl ekosistemlerin biyo-göstergesi olarak bu tür üzerine yapılacak gelecekteki çalışmalara rehberlik edecektir. Anahtar Kelimeler: Sphenoptera tragacanthae, Astragalus gummifer, Buprestidae, Biyoloji, Kitre Sakızı, Erzurum.