Erzurum Pasinler İlçesindeki Hasankale Çayının Sulama Suyu Kalitesinin Değerlendirilmesi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Toprak Bilimi Ve Bitki Besleme, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Raisa KALKAY
Danışman: Nesrin Yıldız
Özet:Amaç: Sulama sularıyla tarım arazilerine taşınan ağır metallerin miktarlarının ve su kalitesiyle ilişkili parametrelerin konsantrasyonlarının belirlenerek denetim altına alınması, sürdürülebilir tarımsal üretimin sağlanabilmesi açısından son derece önemlidir. Bu bağlamda yürütülen bu çalışmanın temel amacı; Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan Erzurum ili Pasinler ilçesinden geçen ve bölgede yaygın olarak tarımsal sulamada kullanılan Hasankale Çayı'ndaki tarımsal su kalitesi sınıfının ve ağır metal kirliliği düzeyinin toprak verimliliği üzerindeki etkilerini değer-lendirmektir. Yöntem: Araştırma kapsamında, 2023 yılı içerisinde Hasankale Çayı'nın Pasinler ilçesi sınırları içerisinde yer alan, atık suların ve kaplıca sularının çaya karıştığı noktalar ile bent aracılığıyla ayrılmış temiz su bölgelerinden su örnekleri toplanmıştır. Yaklaşık 8 km'lik bir alanı kapsayan bu bölgede, toplam 15 farklı noktadan, her biri 500 ml hacminde ve ikişer tekerrürlü olacak şekilde su numuneleri alınmıştır. Elde edilen bu su örnekleri, laboratuvar ortamında her para-metre için uygun metodoloji kullanılarak, analiz edilmiştir. Sonrasında referans değerlerle kar-şılaştırılarak gerek sulama suyu olarak gerekse olası potansiyel toksik ağır metal vb kriterler açısından durumu ortaya konacaktır. Bulgular; Elde edilen bulgular doğrultusunda, incelenen su örneklerinin pH değerleri hafif alkalin özellik göstermektedir. Elektriksel iletkenlik (EC) değerleri çoğunlukla II. ve III. sınıf su kalitesi aralığında yer almaktadır. Klorür (Cl) konsantrasyonları ise büyük ölçüde IV. sınıf su kalitesi kategorisine girmektedir. Sodyum (Na) düzeylerinin de ağırlıklı olarak IV. sınıf su kalitesine karşılık geldiği belirlenmiştir. Sülfat (SO₄) içerikleri yine çoğunlukla IV. sınıf su kali-tesi sınırları içerisindedir. Karbonat (CO₃) konsantrasyonları ise genel olarak I. sınıf su kalitesi kapsamında değerlendirilirken, bikarbonat (HCO₃) düzeylerinin çoğunlukla II. sınıf su kalitesi sınıfına ait olduğu tespit edilmiştir. Arsenik (As), molibden (Mo), bor (B) ve cıva (Hg) ele-mentlerinin ise belirlenmiş sınır değerlere uygunluk göstermediği sonucuna varılmıştır. Mag-nezyum (Mg) içeriği, IV. sınıf su kalitesi düzeyinde değerlendirilmiştir. Kadmiyum (Cd) ve kurşun (Pb) gibi potansiyel toksik ağır metal içeriklerinin ise belirlenen sınır değerlerin altında olduğu ve bu bağlamda önemli bir risk oluşturmadığı saptanmıştır. Sonuç; Araştırma bölgesindeki 3 farklı bölgeden tekerrürlü olarak alınan örneklerde yapılan araştırmada 3 farklı su kolundaki suların kimyasal karakterlerinin birbirinden çok farklı olma-dığı tespit edilmiştir. Mazgal girişi olarak isimlendirilen nokta Hasankale çayının Pasinler ilçe-sine giriş yaptığı noktadır. Bu örneğin içerik değerlerine baktığımızda söz konusu olan kirlilik ve kalite etmenleri 8 km alanda aralarında iki kola ayrılan sulama suyu olarak kullanılan kol ile Hasankale deresinden serbest akıp Aras nehrine kadar uzanan kol arasında da ciddi farklar olmadığı tespit edilmiştir. Araştırma konusu Hasankale çayının tarımsal sulama ve ekolojik denge üzerine olası etkileri dikkate alındığında ; özellikle gerek bitkiler için özel iyon etkileri (Na, B,Cl) ve sözü geçen iyonların toprakta kümalatif olarak miktarının artması sonucu toprağın fiziksel kimyasal biyolo-jik özelliklerinin olumsuz etkilenmesine karşı ve gerekse ekolojik dengeyi korumak için; sık periyotlarla toprak ve su analizlerinin yapılarak takibi ve geçmişten bugüne yetiştiriciliği yapı-lan ürünlerin, morfolojik ve gözlemsel kimyasal analizlerinin teşhis ve analizlerinin yapılması gerekmektedir. Islah ve rehabilitasyon çalışmalarında (bitki artıklı tarım , minimum toprak iş-leme uygulamalarına tarım topraklarının organik madde düzeyini artıracak bazı gübrelerin ( kompost çiftlik gübre, organo mineral gübre, yeşil gübre , gerektiği durumlarda kükkürtlü güb-re vb) dahil edilerek, sürdürülebilir hedef doğrultusunda itinayla uygun düzeylerde ve şekilde uygulanması önerilmektedir.