MALATYA YÖRESİ'NDE TESPİT EDİLEN HAVSIZ DOKUMA ÖRNEKLERİ
Tezin Türü: Sanatta Yeterlik
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Heykel Anasanat Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: TAHSİN BOZDAĞ
Danışman: Ayşe Aslıhan Eroğlu
Özet:Amaç: Malatya yöresi, Anadolu'daki geleneksel havsız dokuma yaygı kültürünü yansıtan önemli bölgelerimizden biridir. Günümüze kadar ulaşabilen yöreye ait en eski tarihli örneklerin, XVIII. yüzyıla kadar indiği görülmektedir. Malatya yöresi havsız dokuma örnekleri konusunda yok denecek kadar az olan kaynakların ise sadece yörede merkeze ait bilimsel derinliği ve saha araştırmasına dayanmayan çalışmalar olduğu tespit edilmiştir. Malatya yöresinde 6 Şubat 2023 tarihinde gerçekleşen büyük deprem sonrası, dokuma yapılan yerleşim yerlerinin afet bölgesi olması hasebiyle kaynaklar büyük oranda tahrip ya da kayıplara uğramıştır. Deprem öncesi yapılan saha çalışmalarıyla tez konusu Malatya yöresi havsız dokumalarının kayıt altına alınması yöre dokuma kültürü ve Türk dokuma sanatı adına önem arz etmektedir. Yöntem: Bu çalışmada Malatya yöresinde saha araştırması yöntemi uygulanmıştır. Malatya yöresinde 1 il, 13 ilçe, 138 köy/mahalle araştırma kapsamına alınmış 86 köy/mahalleden havsız dokuma örnekleri belgelenmiştir. Saha araştırması kapsamında saha araştırma formu hazırlanmıştır. Formda; dokumanın yöresel adı, ölçüleri, kullanım amacı, kullanılan renkler, dokumanın motif analizi olmak üzere teknik bilgileri içeren kısım ve katalog yer almaktadır Bulgular: Araştırma sonucunda elde edilen verilere göre Malatya yöresi havsız dokumaları, Anadolu' da bulunan diğer örneklerle ortak dokuma tekniği ve motiflerin benzerliği belirgin olarak kendini göstermektedir. Malatya yöresi çevre yörelerle yakından ilişkili olması dokuma tekniği, ortak motifler ve renk değerlerinin benzerliği ile Türk kültürünün ortak izlerini havsız dokuma örneklerinde göstermektedir. Sonuç: Malatya yöresinde endüstriyel hareketlerdeki durağanlık, hızlı nüfus artışı, genç nüfusun kırsal yerleşim yerlerinden göçü, ekonomik sebepler, teknolojik yenilikler ve birçok alt başlık yörede yaşayanların son yıllarda dokuma kültürüne gerekli ilgiyi göstermemesine sebep olmuştur. Bu sebepler içerisinde yakın zamanda yaşanan salgın hastalıklar ve doğa felaketleri de yöre insanını oldukça derinden etkilemiştir. Şüphesiz bu sebeplerden en önemlisi 6 Şubat 2023'de yaşanan on bir ilin etkilendiği yüzyılın felaketi olarak nitelendirilen deprem olmuştur. Yaşanan büyük deprem yöre insanın büyük bir oranının ebediyete intikal etmesi, yaşam alanlarının çok büyük oranda tahrip olması hatta bazı köy ve mezraların tamamen yaşanmaz hale gelmesi ile sonuçlanmıştır. Çalışma kapsamında ön hazırlık süreci dahil 2019,2020,2021,2022 saha araştırmalarında yer alan birçok yöre insanı göç etmek zorunda kalmış veya ebediyete intikal etmiştir. Bu yaşanan sürecin yaşanmaması temenni edilse de yaşadığımız toprakların bir deprem kuşağında yer alması bizlerin bu gerçekle iç içe olmamızı kaçınılmaz hale getirmiştir. Bizlerde bu bilinçle kültürel değerlerimizin kayıt altına alınmasının ne kadar önem arz ettiğini acı bir tecrübeyle bir kez daha kavramış bulunmaktayız. Çalışma kapsamında 2020-21-22 yıllarında başlayan saha araştırmalarının görüntü ve ses arşivinin oluşturulması yörenin dokuma sanatına ve dokuma kültürüne hizmet etmesi açısından bilimsel bir çalışmaya dönüştürülmesi daha bir önem kazanmıştır. Malatya yöresi havsız dokumaları yöresel özellik gösteren örnekleri kataloglanarak, her bir örneğin teknik, kompozisyon, motif, renk ve sembolik anlatımları hakkında detaylı bilgiler verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Dokuma, Malatya, Kilim, Kültür