Samuel Alexander Felsefesinde Mekân-Zaman Tasavvuru Bağlamında Varlık ve Tanrı

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2021

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Mehmet Özkaya

Danışman: Ruhattin Yazoğlu

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Mekân ve zamanı, evrendeki oluşumların temel özü kabul eden Alexander, İngiliz belirimciliğinin önemli bir düşünürüdür. Onun felsefesinde, kozmosta cereyan eden belli bir nitel yükseliş sürecini görmekteyiz. Bu süreç, varlıkların yeni nitelikler kazanmalarıyla basit formlardan daha karmaşık ve daha girift yapılara doğru olan bir ilerlemeyi temsil etmektedir. Ortaya çıkışların, mekân ve zaman bütünlüğündeki harekete bağlı olduğu sıklıkla dile getirilmiş ve ontolojik oluşumların ilk hâli olan maddeden yaşama, yaşamdan akıl seviyesine ve nihayetinde ulûhiyete doğru devam eden bir süreçten bahsedilmiştir. Tekâmül düşüncesinde görmeye alışkın olduğumuz tedrici nitel yükselişlerin son safhası, bir nitelik kabul edilen Tanrı'nın ulûhiyeti olmuştur. Empirik tecrübelerle tasviri yapılan evrenin, geriye döndürülemez sürekli bir yükselişi yaşadığına inanılmıştır. Değiştirilemez evrensel bir olgu kabul edilen bu süreçte, sonlu nitelikteki varlıklar, Tanrı sonsuzluğu olan ulûhiyete doğru yükselişlerini her zaman korumuşlardır. Panteist inançta tasviri yapılan Tanrı anlayışı, Alexander'da ulûhiyet düşüncesi ile birlikte iki boyutlu, hem içkin hem de aşkın bir Tanrı'yı tasavvur etmeyi gerektirmiştir. Dolayısıyla Tanrı, ulûhiyete doğru olan sürecin bir parçası kabul edilmiştir. Mekân-zaman ve Tanrı kavramlarına dair bu düşünceleriyle tekâmül felsefesine yeni bir perspektif sunan Alexander'ın düşüncelerinin bilinmesi ve yorumlanması önem arz etmektedir. Bu nedenle çalışmamızın temel amacı, önemli bir düşünür ve filozof olan Alexander'ın mekân, zaman ve Tanrı kavramlarına dair özgün felsefesini tanıtmak olmuştur. Belli hiyerarşik seviyelerde tasviri yapılan evreni ve bu evrende birer derece kabul edilen madde, yaşam, akıl ve ulûhiyeti, süreç anlayışı bağlamında açıklamaya çalıştık. Ayrıca mekân ve zamanda ortaya çıktığı öne sürülen realitelerdeki kategori felsefesini de bu çalışmamızda tanıtmaya çalıştık.