XIX. yüzyılda Kasr-ı Hümayun yapıları
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Sanat Kuramı ve Eleştiri Anasanat Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2020
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BAHARGÜL ATAŞ
Danışman: Ali Murat Aktemur
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Osmanlı döneminde, padişahın veya devlet yönetiminde söz sahibi olan valide sultanların kendi adlarına yaptırdıkları özellikle selatin camilerde, namaz öncesi dinlenme ve resmikabul gibi işlemler için camilere bitişik tasarlanmış yapılar, "kasr-ı hümayun" olarak adlandırılır. Daha öncesi olmakla birlikte, 17. yüzyılın başlarından itibaren İstanbul camilerinde bir yenilik olmak üzere kasr-ı hümayunların yapılmaya başlandığı görülmektedir. Bunların cami içerisindeki hünkar mahfilleri ile yakın bir bağlantıları vardır. Adeta küçük ölçüde yapılmış birer Türk evi şeklindeki kasırlarda, padişah namazdan önce veya sonra bir süre dinlenir, namaz vaktini bekler, abdest alır ve bazı devlet işlerini de görüşürdü. Osmanlı İmparatorluğu'nun devlet ideolojisinin kent dokusundaki tezahürü bağlamında kasr-ı hümayun yapılarını sıklıkla 19. yüzyılda görmekteyiz. Özellikle bu görüşün en görkemli örneklerini de 19. yüzyıl selâtin camilerinde görmekteyiz. Ayrıca kışlalar, sivil yapılar, tarikat yapılarında ve padişahın yakın akrabalarının evlerinde de bu yapılanmaya yer verildiğini ve padişaha ait özel bir yapı anlayışının güçlendiğini görmekteyiz. 19. yüzyılda Osmanlı mimarlığında görülen batılılaşma ve seçmeci üsluplarla bir yön kazanmış kasr-ı hümayun yapıları, cami ve külliye kompleksi içerisinde kendine abidevi yer bulmuş ve 20.yüzyıla kadar gelişen bir tipoloji kaydetmiştir. Osmanlı sanatı ve mimarlığı içerisinde mahfil bölümünden sonra camilere en yakın kompozisyon kurgusunda değerlendirilen, gelişimi içerisinde Türk Evi plan tipine yerleştirebileceğimiz kasr-ı hümayun yapıları, zaman içerisinde denize kıyısı olan selâtin camilerde sıklıkla görülmüş, namaz öncesi dinlenme yeri olma özelliği dışında manevi ve münzevi bir yer görünümü de kazanmıştır. Anahtar Kelimeler: Kasr-ı Hümayun, Selâtin Cami, 19. Yüzyıl Osmanlı Mimarisi