Akademik Veri Yönetim Sistemi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Atatürk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Tarım Ekonomisi Anabilim Dalı, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: KEZİBAN UZUN
Danışman: Murat Külekçi
Özet:
Amaç: Bu çalışma ile Erzurum ili Pasinler
ilçesinde çerezlik ayçiçeği yetiştiren tarım işletmelerinin teknik etkinliklerinin
ve etkinlik üzerine etkili faktörlerin bulanık Veri Zarflama Analizi (VZA) ile
belirlenmesi amaçlanmaktadır.
Yöntem: Çalışmanın
ana materyalini Erzurum ili Pasinler ilçesinde çerezlik ayçiçeği yetiştiren
tarım işletmeleri arasından basit tesadüfi örnekleme yöntemiyle belirlenmiş 87 tarım
işletmesinden anketle elde edilen veriler oluşturmaktadır. İşletmelerin
etkinliklerinin belirlenmesinde bulanık VZA yöntemi kullanılmıştır. Etkinliğe
etki eden faktörler belirlenirken bulanık VZA yöntemi ile belirlenen etkinlik
skorları ile işletme ve işletmeciye ait sosyo-ekonomik faktörler tobit
regresyon analizine tabi tutulmuştur.
Bulgular: Etkinlik analizi sonuçlarına göre, ortalama
etkinlik skoru klasik VZA ile 0,84 iken bulanık VZA sonuçlarına göre ise 0,94
olarak belirlenmiştir. Bulanık VZA
sonuçlarına göre ele alınan 87 tarım işletmesinin %67,82’sinin etkinlik skoru
0,91-1,00 arasında, %28,74’ünün etkinlik skoru 0.71-0,90 arasında, %2,30’unun
etkinlik skoru 0,51-0,70 arasındadır ve %1,15’inin etkinlik skoru ise
diğerlerinin aksine 0,50’den küçüktür.
İşletmelerin etkinliği
üzerine etkili olabileceği düşünülen faktörlerden ailedeki çalışabilir birey
sayısı ve ayçiçeği ekim alanının istatiksel olarak %10 anlamlı olduğu
belirlenmiştir.
Sonuç: Bulanık VZA’ dan elde edilen C-K indeksi
sonuçlarına göre: etkinlik skoru 0,91-1,00 aralığında yer alan 59 işletmenin etkinliklerinin
oldukça yüksek olduğu belirlenmiştir. Bu işletmelerden 15 tanesi tam etkinliğe
yakın iken diğer 44 işletme tam etkin olarak üretimini gerçekleştirmektedir.
Etkinlik skoru 0,71-0,90 aralığında yer alan 25 işletme teknik etkinliğe yakın
performans göstermektedir. 0,51-0,70 arasında etkinlik skoruna sahip 2 işletme
orta düzeyde etkinlik performansı göstermektedir. Son olarak üretimde etkin
olmayan işletme sayısı 1 olup etkinlik skoru 0,50’den küçüktür.
Belirlenen bulanık VZA etkinlik skorları üzerine etki eden faktörler
incelendiğinde ailedeki birey sayısı ve çerezlik ayçiçeği ekim alanındaki
artışın etkinliği artırdığı belirlenmiştir. Pasinler ilçesi çerezlik ayçiçeği
üretiminde etkinliğin belirleyicilerinden yola çıkarak işletmelerin yeterli
işgücüne sahip olması ve ayçiçeği ekim alanlarının artırılabilmesi için çeşitli
destekler verilerek çiftçilerin teşvik edilmesi gerekmektedir. Bunun yanında
kiracılık ve ortakçılıkla işlenecek olan alanlarda sözleşmelerin makul bir
şekilde düzenlenmesi, boş kalan araziler için önlemler alınarak üretime
özellikle de çerezlik ayçiçeği üretimine tahsis edilmesi önem arz etmektedir.